आनन्दगिरिटीका (बृहदारण्यक)
द्वितीयोऽध्यायः: पञ्चमं ब्राह्मणम्
पूर्वोत्तरब्राह्मणयोः संगतिं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति —
यत्केवलमिति ।
कैवल्यं व्याचष्टे —
कर्मनिरपेक्षमिति ।
तच्चाऽऽत्मज्ञानमुक्तमिति संबन्धः । ततो निराकाङ्क्षत्वं सिद्धमिति चकारार्थः ।
आत्मज्ञानं संन्यासिनामेवेति नियन्तुं विशिनष्टि —
सर्वेति ।
ननु कुतस्ततो नैराकाङ्क्ष्यं सत्यपि तस्मिन्विज्ञेयान्तरसंभवादत आह —
आत्मनि चेति ।
न वा अरे पत्युरित्यादावुक्तं स्मारयति —
आत्मा चेति ।
तस्य निरतिशयप्रेमास्पदत्वेन परमानन्दत्वे फलितमाह —
तस्मादिति ।
स चेद्दर्शनार्हस्तर्हि तद्दर्शने कानि साधनानीत्यासंक्याऽऽह —
स चेति ।
दर्शनप्रकारा दर्शनस्योपायप्रभेदाः ।
श्रवणमननयोः स्वरूपविशेषं दर्शयति —
तत्रेति ।
कोऽसौ तर्को येनाऽऽत्मा मन्तव्यो भवति तत्राऽऽह —
तत्र चेति ।
दुन्दुभ्यादिग्रन्थः सप्तम्यर्थः ।
उक्तमेव तर्कं संगृह्णाति —
आत्मैवेति ।
प्रधानादिवादमादाय हेत्वसिद्धिशङ्कायां तन्निराकरणार्थमिदं ब्राह्मणमिति संगतिं संगिरन्ते —
तत्रायमिति ।
कथं हेत्वसिद्धिशङ्कोद्ध्रियते तत्राऽऽह —
यस्मादिति ।
तस्मात्तथाभूतं भवितुमर्हतीत्युत्तरत्र संबन्धः ।
अन्योन्योपकार्योपकारकभूतं जगदेकचैतन्यानुविद्धमेकप्रकृतिकं चेत्यत्र व्याप्तिमाह —
यच्चेति ।
दृष्टं स्वप्नादीति शेषः ।
दृष्टान्ते सिद्धमर्थं दार्ष्टान्तिके योजयति —
तस्मादिति ।
तच्छब्दार्थं स्फुटयति —
परस्परेति ।
तथाभूतमित्येककारणपूर्वकादि गृह्यते । विमतमेककारणं परस्परोपकार्योपकारकभूतत्वात्स्वप्नवदित्ययुक्तं हेत्वसिद्धेः ।
न हि सर्वं जगत्परस्परोपकार्योपरारकभूतमित्याशङ्क्याऽऽह —
एष हीति ।
हेत्वसिद्धिशङ्कां परिहर्तुं ब्राह्मणमिति संगतिमुक्त्वा प्रकारान्तरेण तामाह —
अथवेति ।
प्रतिज्ञाहेतू क्रमेणोक्त्वा हेतुसहितस्य प्रतिज्ञार्थस्य पुनर्वचनं निगमनमित्यत्र तार्किकसम्मतिमाह —
तथा हीति ।
भर्तृप्रपञ्चानां ब्राह्मणारम्भप्रकारमनुवदति —
अन्यैरिति ।
द्रष्टव्यादिवाक्यादाराभ्याऽऽदुन्दुभिदृष्टान्तादागमवचनं श्रोतव्य इत्युक्तश्रवणनिरूपणार्थम् । दुन्दुभिदृष्टान्तादारभ्य मधुब्राह्मणात्प्रागुपपत्तिप्रदर्शनेन मन्तव्य इत्युक्तमनननिरूपणार्थमागमवचनम् । निदिध्यासनं व्याख्यातुं पुनरेतद्ब्राह्मणमित्यर्थः ।
एतद्दूषयति —
सर्वथाऽपीति ।
श्रवणादेर्विधेयत्वेऽविधेयत्वेऽपीति यावत् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां श्रवणे प्रवृत्तस्य तत्पौष्कल्ये सत्यर्थलब्धं मननं न विधिमपेक्षते । यथा तर्कतो मतं तत्त्वं तथा तस्य तर्कागमाभ्यां निश्चितस्योभयसामर्थ्यादेव निदिध्यासनसिद्धौ तदपि विध्यनपेक्षमेवेत्यर्थः ।
त्रयाणां विध्यनपेक्षत्वे फलितमाह —
तस्मादिति ।
इति परकीयव्याख्यानमयुक्तमिति शेषः ।
सिद्धान्तेऽपि श्रवणादिविध्यभ्युपगमात्कथं परकीयं प्रस्थानं प्रत्याख्यातमित्याशङ्क्याऽऽह —
सर्वथापि त्विति ।
तद्विध्यभ्युपगमेऽपीति यावत् ।
एवं संगतिं ब्राह्मणस्योक्त्वा तदक्षराणि व्याकरोति —
इयमित्यादिना ।
यदुक्तं मध्विव मध्विति तद्विवृणोति —
यथेति ।
न केवलमुक्तं मधुद्वयमेव किन्तु मध्वन्तरं चास्तीत्याह —
किञ्चेति ।
पुरुषशब्दस्य क्षेत्रविषयत्वं वारयति —
स चेति ।
तस्य पृथिवीवन्मधुत्वमाह —
स च सर्वेषामिति ।
सर्वेषां च भूतानां तं प्रति मधुत्वं दर्शयति —
सर्वाणि चेति ।
नन्वाद्यमेव मधुद्वयं श्रुतमश्रुतं तु मधुद्वयमशक्यं कल्पयितुं कल्पकाभावादत आह —
चशब्देति ।
प्रथमपर्यायार्थमुपसंहरति —
एवमिति ।
पृथिवी सर्वाणि भूतानि पार्थिवः पुरुषः शरीरश्चेति चतुष्टयमेकं मध्विति शेषः ।
मधुशब्दार्थमाह —
सर्वेति ।
अस्येति पृथिव्यादेरिति यावत् ।
परस्परोपकार्योपकारकभावे फलितमाह —
अत इति ।
अस्येति सर्वं जगदुच्यते । उक्तं च यस्मात्परस्परोपकार्योपकारकभूतमित्यादि ।
भवत्वनेन न्यायेन मधुपर्यायेषु सर्वेषु कारणोपदेशो ब्रह्मोपदेशस्तु कथमित्याशङ्क्याऽऽह —
यस्मादिति ।
स प्रकृत आत्मैवायं चतुर्धोक्तो भेद इति योजना । इदमिति चतुष्टयकल्पनाधिष्ठानविषयं ज्ञानं परामृशति । इदं ब्रह्मेत्यत्र चतुष्टयाधिष्ठानमिदंशब्दार्थः ।
तृतीये च तस्य प्रकृतत्वं दर्शयति —
यद्विषयेति ।
इदं सर्वमित्यत्र ब्रह्मज्ञानमिदमित्युक्तम् । सर्वं सर्वाप्तिसाधनमिति यावत् ।
तदेव स्पष्टयति —
यस्मादिति ॥१॥
यथा पृथिवी मधुत्वेन व्याख्याता तथाऽऽपोऽपि व्याख्येया इत्याह —
तथेति ।
रैतस इति विशेषणस्यार्थमाह —
अध्यात्ममिति ।
‘आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्’ इति हि श्रुत्यन्तरम् ॥२॥
पृथिव्यामप्सु चोक्तं न्यायमग्नावतिदिशति —
तथेति ।
वाङ्मय इत्यस्यार्थमाह —
वाचीति ।
अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशदिति हि श्रूयते ॥३॥
अग्नावुक्तं न्यायं वायौ योजयति —
तथेति ।
‘वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्’ इति श्रुत्यन्तरमाश्रित्याऽऽह —
अध्यात्ममिति ।
पृथिव्यादीनां तदन्तर्वर्तिनां च पुरुषाणामेकवाक्योपात्तानामेकरूपं मधुत्वमिति शङ्कां परिहरन्नवान्तरविभागमाह —
भूतानामिति ।
पृथिव्यादीनां कार्यत्वं तेजोमयादीनां करणत्वमित्यत्र सप्तान्नाधिकारसंमतिमाह —
तथा चोक्तमिति ॥४॥
यद्यप्यादित्यस्तृतीये भूतेऽन्तर्भवति तथापि देवताभेदमाश्रित्याग्नावुक्तं न्यायं तस्मिन्नतिदिशति —
तथेति ।
‘आदित्यश्चक्षुर्भूत्वा अक्षिणि प्राविशत्’ इति श्रुतिमाश्रित्याऽऽह —
चाक्षुष इति ॥५॥
आदित्यगतं न्यायं दिक्षु संपादयति —
तथेति ।
‘दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्’(ऐ.उ.१-२-४) इति श्रुतेः श्रोत्रमेव दिशामध्यात्मं तथा चाध्यात्मं श्रौत्र इत्येव वक्तव्ये कथं प्रातिश्रुत्क इति विशेषणमित्याशङ्क्याऽऽह —
दिशामिति ।
तथाऽपीत्यस्मिन्नर्थे तुशब्दः ॥६॥
दिक्षु व्यवस्थितं न्यायं चन्द्रे दर्शयति —
तथेति ।
‘चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्’ इति श्रुतिमनुसृत्याऽऽह —
अध्यात्ममिति ॥७॥
चन्द्रवद्विद्युतोऽपि मधुत्वमाह —
तथेति ।
अध्यात्मं तैजस इत्यस्यार्थमाह —
त्वगिति ॥८॥
पर्जन्योऽपि विद्युदादिवत्सर्वेषां भूतानां मधु भवतीत्याह —
तथेति ।
अध्यात्मं शाब्दः सौवर इत्यस्यार्थमाह —
शब्दे भव इति ।
यद्यप्यध्यात्मं शब्दे भव इति व्युत्पत्त्या शाब्दः पुरुषस्तथाऽपि स्वरे विशेषतो भवतीत्यध्यात्मं सौवरः पुरुष इति योजना ॥९॥
स्तनयित्नावुक्तं न्यायमाकाशेऽतिदिशति —
तथेति ॥१०॥
पर्यायान्तरं वृत्तमनूद्योत्थापयति —
आकाशान्ता इति ।
प्रतिशरीरिणं सर्वेषां शरीरिणां प्रत्येकमिति यावत् ।
धर्मस्य शास्त्रैकगम्यत्वेन परोक्षत्वादयमिति निर्देशानर्हत्वमाशङ्क्याऽऽह —
अयमितीति ।
यद्यपि धर्मोऽप्रत्यक्षोऽयमिति निर्देशानर्हस्तथाऽपि पृथिव्यादिधर्मकार्यस्य प्रत्यक्षत्वात्तेन कारणस्याभेदमौपचारिकमादाय प्रत्यक्षघटादिवदयं धर्म इति व्यपदेशोपपत्तिरित्यर्थः ।
कोऽसौ धर्मो यस्य प्रत्यक्षत्वेन व्यपदेशस्तत्राऽऽह —
धर्मश्चेति ।
व्याख्यातस्तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत धर्ममित्यादाविति शेषः ।
तर्हि तस्य प्रत्यक्षत्वान्न चोदनालक्षणत्वमित्याशङ्क्य गौणत्वमुख्यत्वाभ्यामविरोधमभिप्रेत्याऽऽह —
श्रुतीति ।
तस्मिन्नेव कार्यलिङ्गकमनुमानं सूचयति —
क्षत्त्रादीनामिति ।
तत्रैवानुमानान्तरं विवक्षित्वोक्तम् —
जगत इति ।
जगद्वैचित्र्यकारित्वे हेतुमाह —
पृथिव्यादीनामिति ।
धर्मस्य प्रत्यक्षेण व्यपदेशे हेत्वन्तरमाह —
प्राणिभिरिति ।
तेनानुष्ठीयमानाचारेण प्रत्यक्षेण धर्मस्य लक्ष्यमाणत्वेनेति यावत् ।
ननु तृतीयेऽध्याये ‘यो वै स धर्मः सत्यं वै तदि’(बृ.उ.१-४-१४)ति सत्यधर्मयोरभेदवचनात्तयोर्भेदेनात्र पर्यायद्वयोपादानमनुपपन्नमत आह —
सत्येति ।
कथमेकत्वे सति भेदेनोक्तिरित्याशङ्क्याऽऽह —
दृष्टेति ।
अदृष्टेन रूपेण कार्यारम्भकत्वं प्रकटयति —
यस्त्विति ।
सामान्यात्मनाऽऽरम्भकत्वमुदाहरति —
सामान्यरूपेणेति ।
विशेषात्मना कार्यारम्भकत्वं व्यनक्ति —
विशेषेति ।
धर्मस्य द्वौ भेदावुक्तौ तयोर्मध्ये प्रथममधिकृत्य यश्चेत्यादि वाक्यमित्याह —
तत्रेति ।
द्वितीयं विषयीकृत्य यश्चायमध्यात्ममित्यादि प्रवृत्तमित्याह —
तथेति ॥११॥
इदं सत्यमित्यस्मिन्पर्याये सत्यशब्दार्थमाह —
तथा दृष्टेनेति ।
सोऽपीत्यपिशब्दो धर्मोदाहरणार्थः ।
द्वयोरपि प्रकारयोर्विनियोगं विभजते —
सामान्यरूप इति ।
उभयत्र समवेतशब्दस्तत्र तत्र कारणत्वेनानुगत्यर्थः ।
यश्चायमस्मिन्नित्यादिवाक्यस्य विषयमाह —
तत्रेति ।
सत्ये यश्चेत्यादि वाक्यमिति शेषः ।
यश्चायमध्यात्ममित्यादिवाक्यस्य विषयमाह —
तथाऽध्यात्ममिति ।
सत्यस्य पृथिव्यादौ कार्यकारणसंघाते च कारणत्वे प्रमाणमाह —
सत्येनेति ॥१२॥
इदं मानुषमित्यत्र मानुषग्रहणं सर्वजात्युपलक्षणमित्यभिप्रेत्याऽऽह —
धर्मसत्याभ्यामिति ।
कथं पुनरेषा जातिः सर्वेषां भूतानां मधु भवति तत्राऽऽह —
तत्रेति ।
भोगभूमिः सप्तम्यर्थः ।
यश्चायमस्मिन्नित्यादिवाक्यद्वयस्य विषयभेदं दर्शयति —
तत्रेति ।
व्यवहारभूमाविति यावत् । धर्मादिवदित्यपेरर्थः । निर्देष्टुः स्वशरीरनिष्ठा जातिराध्यात्मिकी शरीरान्तराश्रिता तु बाह्येति भेदः । वस्तुतस्तु तत्र नोभयथात्वमित्यभिप्रेत्य निर्देशभागित्युक्तम् ॥१३॥
अन्तिमपर्यायमवतारयति —
यस्त्विति ।
आत्मनः शारीरेण गतत्वात्पुनरुक्तिरनुपयुक्तेति शङ्कते —
नन्विति ।
अवयवावयविविषयत्वेन पर्यायद्वयमपुनरुक्तमिति परिहरति —
नेत्यादिना ।
परमात्मानं व्यावर्तयति —
सर्वभूतेति ।
चेतनं व्यवच्छिनत्ति —
कार्येति ।
यश्चायमस्मिन्नित्यादिवाक्यस्य विषयमाह —
तस्मिन्निति ।
यश्चायमध्यात्ममिति किमिति नोक्तमित्याशङ्क्याऽऽह —
एकदेशेनेति ।
अत्रेत्यन्तपर्यायोक्तिः ।
यश्चायमात्मेत्यस्यार्थमाह —
यस्त्विति ॥१४॥
स वा अयमात्मेत्यस्यार्थमाह —
यस्मिन्निति ।
परिशिष्टः पूर्वपर्यायेष्वनुपदिष्टोऽन्त्ये च पर्याये यश्चायमात्मेत्युक्तो निज्ञानमयो यस्मिन्नात्मनि खिल्यदृष्टान्तवचसा प्रवेशितस्तेन परेणाऽऽत्मना तादात्म्यं गतो विद्वानत्राऽऽत्मशब्दार्थः ।
उक्तमात्मशब्दार्थमनूद्य सर्वेषामित्यादि व्याचष्टे —
तस्मिन्निति ।
अविद्यया कृतः कार्यकरणसंघातः एवोपाधिस्तेन विशिष्टे जीवे तस्मिन्परमार्थात्मनि ब्रह्मणि ब्रह्मविद्यया प्रवेशिते स एवायमात्मा यथोक्तविशेषणः सर्वैरुपास्यः सर्वेषां भूतानामधिपतिरिति संबन्धः ।
व्याख्येयं पदमादाय तस्य वाच्यमर्थमाह —
सर्वेषामिति ।
तस्यैव विवक्षितोऽर्थः सर्वैरुपास्य इत्युक्तः ।
स्वातन्त्र्यं व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति —
नेत्यादिना ।
सर्वेषां भूतानां राजेत्येतावतैव यथोक्तार्थसिद्धौ किमित्यधिपतिरिति विशेषणमित्याशङ्क्याऽऽह —
राजत्वेति ।
राजत्वजात्यनाक्रान्तोऽपि कश्चित्तदुचितपरिपालनादिव्यवहारवानित्युपलब्धिं न पुनस्तस्य स्वातन्त्र्यं राजपरतन्त्रत्वात्तस्मात्ततो व्यवच्छेदार्थमधिपतिरिति विशेषणमित्यर्थः ।
राजाऽधिपतिरित्युभयोरपि मिथो विशेषणविशेष्यत्वमभिप्रेत्य वाक्यार्थं निगमयति —
एवमिति ।
उक्तस्य विद्याफलस्य तृतीयेनैकवाक्यत्वमाह —
यदुक्तमिति ।
तदेव व्याख्यातं स्फोरयति —
एवमिति ।
मैत्रेयीब्राह्मणोक्तक्रमेणेति यावत् ।
एवमित्यस्यार्थं कथयति —
यथेति ।
मधुब्राह्मणे पूर्वब्राह्मणे चोक्तक्रमेणाऽऽत्मनि श्रवणादित्रयं संपाद्य विद्वान्ब्रह्माभवदिति संबन्धः ।
ननु मोक्षावस्थायामेव विदुषो ब्रह्मत्वापरिच्छिन्नत्वं न प्राच्यामविद्यादशायामित्याशङ्क्याऽऽह —
तस्मादिति ।
समानाधिकरणं पञ्चमीत्रयम् । एवंलक्षणादहं ब्रह्मास्मीति श्रवणादिकृतात्तत्त्वसाक्षात्कारादिति यावत् ।
अब्रह्मत्वादिधीध्वस्तिस्तर्हि कथमित्याशङ्क्याऽऽह —
तां त्विति ।
वृत्तमनूद्योत्तरग्रन्थमवतारयति —
परिसमाप्त इति ।
यस्य शास्त्रस्यार्थो विषयप्रयोजनाख्यो ब्रह्मकण्डिकायां चतुर्थादौ च प्रस्तुतस्तस्यार्थो यथोक्तन्यायेन निर्धारित इत्यनुवादार्थः । सर्वात्मभूतत्वं सर्पादिवत्कल्पितानां सर्वेषामात्मभावेन स्थितत्वम् । सर्वं ब्रह्म तद्रूपत्वं सर्वात्मकम् ।
सर्व एत आत्मान कुतो भेदोक्तिरात्मैक्यस्य शास्त्रीयत्वादित्याशङ्क्याऽऽह —
जलचन्द्रवदिति ।
दार्ष्टान्तिकभागस्य संपिण्डितमर्थमाह —
सर्वमिति ।
उक्तस्य सर्वात्मभावस्य तृतीयेनैकवाक्यत्वं निर्दिशति —
यदुक्तमिति ।
सर्वात्मभावे विदुषः सप्रपञ्चत्वं स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
स एष इति ।
सर्वेण कल्पितेन द्वैतेन सहितमधिष्ठानभूतं ब्रह्म प्रत्यग्भावेन पश्यन्विद्वान्सर्वोपाधिस्तत्तद्रूपेण स्थितः सर्वो भवति ।
तदेवं कल्पितं सप्रपञ्चत्वमविद्वद्दृष्ट्या विदुषोऽभीष्टमित्यर्थः विद्वद्दृष्ट्या तस्य निष्प्रपञ्चत्वं दर्शयति —
निरुपाधिरिति ।
निरुपाख्यत्वं शब्दप्रत्ययगोचरत्वं ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्वमविद्याकृतं निष्प्रपञ्चत्वं तात्त्विकमित्यागमार्थाविरोध उक्तः ।
कथं तर्हि तार्किका मीमांसकाश्च शास्त्रार्थं विरुद्धं पश्यन्तो ब्रह्मास्ति नास्तीत्यादि विकल्पयन्तो मोमुह्यन्ते तत्राऽऽह —
तमेतमिति ।
वादिव्यामोहस्याज्ञानं मूलमुक्त्वा प्रकृते ब्रह्मणो द्वैरूप्ये प्रमाणमाह —
तमित्यादिना ।
तैत्तिरीयश्रुतावादिशब्देनाहमन्नमन्नमदन्तमद्मीत्यादि गृह्यते । छान्दोग्यश्रुतावादिशब्देन सत्यकामः सत्यकङ्कल्पो विजरो विमृत्युरित्यादि गृहीतम् ।
श्रुतिसिद्धे द्वैरूप्ये स्मृतिमपि संवादयति —
तथेति ।
पूर्वोक्तप्रकारेणाऽऽगमार्थविरोधसमाधाने विद्यमानेऽपि तदज्ञानाद्वादिविभ्रान्तिरित्युपसंहरति —
इत्येवमादीति ।
विकल्पमेव स्फुटयति —
अस्तीति ।
सर्वत्र श्रुतिस्मृतिष्वात्मनीति यावत् ।
के तर्हि पारमविद्यायाः समधिगच्छन्ति तत्राऽऽह —
तस्मादिति ।
ब्रह्मज्ञानफलमाह —
स एवेति ॥१५॥
तद्यथेत्यादिवाक्यार्थं विस्तरेणोक्त्वा वृत्तं कीर्तयति —
परिसमाप्तेति ।
ब्रह्मविद्या परिसमाप्ता चेत्किमुत्तरग्रन्थेनेत्याशङ्क्याऽऽह —
एतस्या इति ।
इयमिति प्रवर्ग्यप्रकरणस्थामाख्यायिकां परामृशति —
आनीतेदं वै तन्मध्वित्यादिना ब्राह्मणेनेति शेषः ।
तदेतदृषिरित्यादेस्तात्पर्यमाह —
तस्या इति ।
तद्वां नरेत्यादिरेको मन्त्रः । आथर्वणायेत्यादिपरः ।
मन्त्रब्राह्मणाभ्यां वक्ष्यमाणरीत्या ब्रह्मविद्यायाः स्तुतत्वे किं सिध्यतीत्याशङ्क्याऽऽह —
एवं हीति ।
तस्या मुक्तिसाधनत्वं दृष्टान्तेन स्फुटयति —
यथेति ।
केन प्रकारेण ब्रह्मविद्यायाः स्तुतत्वं तदाह —
अपि चेति ।
अपिशब्दः स्तावकब्राह्मणसंभावनार्थः । मन्त्रद्वयसमुच्चयार्थश्चशब्दः ।
एवं शब्दसूचितं स्तुतिप्रकारमेव प्रकटयति —
येन्द्रति ।
तस्या दुष्प्राप्यत्वे हेतुमाह —
यस्मादिति ।
महान्तमायासं स्फुटयति —
ब्राह्मणस्येति ।
कृतार्थेनापीन्द्रियेण रक्षितत्वे विद्याया दौर्लभ्ये च फलितमाह —
तस्मादिति ।
न केवलमुक्तेन प्रकारेण विद्या स्तूयते किन्तु प्रकारान्तरेणापीत्याह —
अपि चेति ।
तदेव प्रकारान्तरं प्रकटयति —
सर्वेति ।
केवलयेत्यस्य व्याख्यानं कर्मनिरपेक्षयेति । तत्र हेतुमाह —
यस्मादिति ।
किमिति कर्मप्रकरणे प्राप्ताऽपि प्रकरणान्तरे कथ्यते तत्राऽऽह —
कर्मणेति ।
प्रसिद्धं पुमर्थोपायं कर्म त्यक्त्वा विद्यायामेवाऽऽदरे तदधिकता समधिगतेति फलितमाह —
तस्मादिति ।
प्रकरान्तरेण ब्रह्मविद्यायाः स्तुतिं दर्शयति —
अपि चेति ।
अनात्मरतिं त्यक्त्वाऽऽत्मन्येव रतिहेतुत्वान्महतीयं विद्येत्यर्थः ।
विधान्तरेण तस्याः स्तुतिमाह —
अपि चैवमिति ।
कथं ब्रह्मविद्या भार्यायै प्रीत्यर्थमेवोक्तेति गम्यते तत्राऽऽह —
प्रियमिति ।
आख्यायिकायाः स्तुत्यर्थत्वं प्रतिपाद्य वृत्तमनूद्याऽऽकाङ्क्षापूर्वकं तामवतार्य व्याकरोति —
तत्रेत्यादिना ।
ब्रह्मविद्या सप्तम्यर्थः ।
पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह —
यदिति ।
दध्यङ्ङित्यादि व्याकुर्वन्नाकाङ्क्षापूर्वकं प्रवर्ग्यप्रकरणस्थामाख्यायिकामनुकीर्तयति —
कथमित्यादिना ।
आभ्यामश्विभ्यामिति यावत् ।
केन कारणेनोवाचेत्यपेक्षायामाह —
तदेनयोरिति ।
एनयोरश्विनोस्तन्मधु प्रीत्यास्पदमासीत्तद्वशात्ताभ्यां प्रार्थितो ब्राह्मणस्तदुवाचेत्यर्थः ।
यदश्विभ्यां मधु प्रार्थितं तदेतेन वक्ष्यमाणेन प्रकारेण प्रयच्छन्नेवैनयोरश्विनोराचार्यत्वेन ब्राह्मणः समीपगमनं कृतवानित्याह —
तदेवेति ।
आचार्यत्वानन्तरं ब्राह्मणस्य वचनं दर्शयति —
स होवाचेति ।
एतच्छब्दो मध्वनुभवविषयः । यद्यर्थो यच्छब्दः । तच्छब्दस्तर्हीत्यर्थः । वां युवामुपनेष्ये शिष्यत्वेन स्वीकरिष्यामीति यावत् । तौ देवभिषजावश्विनौ शिरश्छेदनिमित्तं मरणं पञ्चम्यर्थः । नावावामुपनेष्ये शिष्यत्वेन स्वीकरिष्यसि यदेति यावत् । अथशब्दस्तदेत्यर्थः । ब्राह्मणस्यानुज्ञानन्तर्यमथेत्युक्तम् । मधुप्रवचनान्तर्यं तृतीयस्याथशब्दस्यार्थः । यदश्वस्य शिरो ब्राह्मणे निबद्धं तस्य च्छेदनानन्तर्यं चतुर्थस्याथशब्दस्यार्थः ।
तर्हि समस्तमपि मधु प्रवर्ग्यप्रकरणे प्रदर्शितमेवेति कृतमनेन ब्राह्मणेनेत्याशङ्क्याऽऽह —
यावत्त्विति ।
प्रवर्ग्यप्रकरणे स्थिताऽऽख्यायिका किमर्थमत्राऽऽनीतेत्याशङ्क्य तस्या ब्रह्मविद्यायाः स्तुत्यर्थेयमाख्यायिकेत्यत्रोक्तमुपसंहरति —
तत्रेति ।
ब्राह्मणभागव्याख्यां निगमयति —
इदमिति ।
तद्वामित्यादिमन्त्रमुत्थाप्य व्याचष्टे —
तदेतदिति ।
कथं लाभायापि क्रूरकर्मानुष्ठानमत आह —
लाभेति ।
ननु प्रतिषेधे मुख्यो नकारः कथमिवार्थे व्याख्यायते तत्राऽऽह —
नकारस्त्विति ।
वेदे पदादुपरिष्टाद्यो नकारः श्रुतः स खलूपचारः सन्नुपमार्थोऽपि संभवति न निषेधार्थ एवेत्यर्थः ।
तत्रोदाहरणमाह —
यथेति ।
“अश्वं न गूढमश्विने”त्यत्र नकारो यथोपमार्थीयस्तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः ।
तदेव स्पष्टयति —
अश्वमिवेति ।
यद्वदिति ।
उपमार्थीये नकारे सति वाक्यस्वरूपमनूद्य तदर्थं कथयति —
तन्यतुरित्यादिना ।
विद्यास्तुतिद्वारा तद्वन्तावश्विनावत्र न स्तूयते किन्तु क्रूरकर्मकारित्वेन निन्द्येते तदा चाऽऽख्यायिका विद्यास्तुत्यर्थेत्ययुक्तमिति शङ्कते —
नन्विति ।
आख्यायिकाया विद्यास्तुत्यर्थत्वमविरुद्धमिति परिहरति —
नैष इति ।
लोममात्रमपि न मीयत इति यस्मात्तस्माद्विद्यास्तुत्या तद्वतोः स्तुतिरेवात्र विवक्षितमिति योजना ।
यद्यपि क्रूरकर्मकारिणोरश्विनोर्न दृष्टहानिस्तथाऽप्यदृष्टहानिः स्यादेवेत्याशङ्क्य कैमुतिकन्यायेनाऽऽह —
न चेति ।
कथं पुनर्निन्दायां दृश्यमानायां स्तुतिरिष्यते तत्राऽऽह —
निन्दामिति ।
न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुमपि तु विधेयं स्तोतुमिति न्यायादित्यर्थः ।
यथा निन्दा न निन्द्यं निन्दितुमेव तथा स्तुतिरपि स्तुत्यं स्तोतुमेव न भवति किन्तु निन्दितुमपि । तथा च नानयोर्व्यवस्थितत्वमित्याह —
तथेति ।
तद्वामित्यादिमन्त्रस्य पूर्वार्धं व्याख्यायाऽऽख्यायिकायाः स्तुत्यर्थत्वविरोधं चोद्धृत्योत्तरार्धं व्यचष्टे —
दध्यङ्नामेति ।
यत्कक्ष्यं ज्ञानाख्यं मधु तदाथर्वणो युवाभ्यामश्वस्य शिरसा प्रोवाच । यच्चासौ मधु युवाभ्यामुक्तवांस्तदहमाविष्कृणोमीति संबन्धः ॥१६॥
समानार्थत्वे किमिति पुनरुच्यते तत्राऽऽह —
मन्त्रान्तरेति ।
तुल्यार्थस्य ब्राह्मणस्य तात्पर्यमाह —
तथेति ।
विशेषणकृत्यं दर्शयन्व्याकरोति —
दध्यङ्नामेति ।
प्रथममश्व्यमित्यादि पदार्थवचनमवश्वस्येत्यादौ छित्त्वेत्यस्य कर्मोक्तिरवश्व्यं शिर इत्यत्र त्वन्यार्थमुक्तमिति विभागः ।
प्रेक्षापूर्वकारिणामीदृशी प्रवृत्तिरयुक्तेति शङ्कित्वा समाधत्ते —
स किमर्थमिति ।
ऋतायन्नित्यत्रार्थसिद्धमर्थं कथयति —
जीवितादपीति ।
“यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत ते देवा अश्विनावब्रुवन्भिषजौ वै स्थ इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तम् ।” इत्यादिश्रुत्यन्तरमाश्रित्याऽऽह —
यज्ञस्येत्यादिना ।
प्रवर्ग्यकर्मण्येवं प्रवृत्तेऽपि प्रकृते विज्ञाने किमायातं तदाह —
तत्रेति ।
उक्तमेव संगृह्णाति —
यज्ञस्येति ।
यद्यथोक्तं दर्शनं तत्वाष्ट्रं मधु यच्च तन्मधु तत्प्रवोचदिति संबन्धः अध्यायद्वयप्रकाशितं तृतीयचतुर्थाभ्यामध्यायाभ्यां प्रकटमिति यावत् ॥१७॥
उक्तमन्त्राभ्यां वक्ष्यमाणमन्त्रयोरपुनरुक्तत्वादर्थवत्त्वं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति —
उक्ताविति ।
आख्यायिकाविशेषणप्राप्तं संकोचं परिहरति —
द्वयोरिति ।
उत्तरमन्त्रद्वयप्रवृत्तिं प्रतिजानीते —
ब्रह्मेति ।
संप्रत्यवान्तरसंगतिमाह —
यत्कक्ष्यं चेति ।
हिरण्यगर्भकर्तृकं शरीरनिर्माणमत्र नोच्यते किन्तु प्रकरणबलादीश्वरकर्तृकमित्याह —
यत इति ।
शरीरसृष्ट्यपेक्षया लोकसृष्टिप्राथम्यं पुरस्ताद्देहसृष्ट्यनन्तरं प्रवेशात्पूर्वमिति यावत् ।
स हि सर्वेषु शरीरेषु वर्तमानः पुरि शेते इति व्युत्पत्त्या पुरिशयः सन्पुरुषो भवतीत्युक्त्वा प्रकारान्तरेण पुरुषत्वं व्युत्पादयति —
नेत्यादिना ।
वाक्यद्वयस्यैकार्थत्वमाशङ्क्य सर्वं जगदोतप्रोतत्वेनाऽऽत्मव्याप्तमित्यर्थविशेषमाश्रित्याऽऽह —
बाह्यभूतेनेति ।
पूर्णत्वे सत्यात्मनः ‘दिव्यो ह्यमूर्तः’(मु. उ. २ । १ । २) इत्यादिश्रुतिमाश्रित्य फलितमाह —
एवमिति ।
मन्त्रब्राह्मणयोरर्थवैमत्यमाशङ्क्याऽऽह —
पुर इति ॥१८॥
प्राचीनमेव ब्राह्मणमनूद्य मन्त्रान्तरमवतारयति —
इदमिति ।
प्रतिशब्दस्तन्त्रेणोच्चारितः । रूपं रूपमुपाधिभेदं प्रति प्रतिरूपो रूपान्तरं प्रतिबिम्बं बभूवेत्येतत्प्रतिरूपो बभूवेत्यत्र विवक्षितमिति योजना ।
अनुरूपो वेत्युक्तं विवृणोति —
यादृगित्यादिना ।
उक्तमर्थमनुभवारूढं करोति —
नहीति ।
रूपान्तरभवने कर्त्रन्तरं वारयति —
स एव हीति ।
प्रतिख्यापनाय शास्त्राचार्यादिभेदेन तत्त्वप्रकाशनायेत्यर्थः ।
तदेव व्यतिरेकेणान्वयेन च स्फुटयति —
यदि हीत्यादिना ।
मायाभिः प्रज्ञाभिरिति परपक्षमुक्त्वा स्वपक्षमाह —
मायाभिरिति ।
मिथ्याधीहेतुभूतानाद्यनिर्वाच्यदण्डायमान ज्ञानवशादेष बहुरूपो भाति ।
प्रकारभेदात्तु बहूक्तिरिति वाक्यार्थमाह —
एकरूप एवेति ।
अविद्याप्रज्ञाभिर्बहुरूपो गम्यत इति पूर्वेण संबन्धः ।
परस्य बहुरूपत्वे निमित्तं प्रश्नपूर्वकं निवेदयति —
कस्मादित्यादिना ।
यथा रथे युक्ता वाजिनो रथिनं स्वगोचरं देशं प्रापयितुं प्रवर्तन्ते तथाऽस्य प्रतीचो रथस्थानीयो शरीरे युक्ता हरयः स्वविषयप्रकाशनाय यस्मात्प्रवर्तन्ते तस्मादिन्द्रियाणां तद्विषयाणां च बहुलत्वात्तत्तद्द्रूपैरेष बहुरूपो भातीति योजना ।
हरिशब्दस्येन्द्रियेषु प्रवृत्तौ निमित्तमाह —
हरणादिति ।
प्रतीचो विषयान्प्रतीति शेषः ।
इन्द्रियबाहुल्ये हेतुमाह —
प्राणेति ।
इन्द्रियविषयबाहुल्यात् प्रत्यगात्मा बहुरूप इति शेषः ।
नन्वात्मानं प्रकाशयितुमिन्द्रियाणि प्रवृत्तानि न तु रूपादिकमेव तत्कथं तद्विषवशादात्मनोऽन्यथा प्रथेत्याशङ्क्याऽऽह —
तत्प्रकाशनायेति ।
तस्मादिन्द्रियविषयबाहुल्यादित्यत्रोक्तमुपसंहरति —
तस्मादिति ।
यद्वा यथोक्तश्रुतिवशेन लब्धमर्थमाह —
तस्मादिति ।
यस्मादिन्द्रियाणि पराग्विषये प्रवृत्तानि तस्मात्तैरिन्द्रियैर्विषयस्वरूपैरेवायं प्रत्यगात्मा गम्यते न तु स्वासाधारणेन रूपेणेत्यर्थः ।
युक्ता हीति संबन्धमाश्रित्य शङ्कते —
एवं तर्हीति ।
अयमित्यादिवाक्येन परिहरति —
अयमिति ।
तत्तदिन्द्रियादिरूपेणाऽऽत्मन एवाविद्यया भानात्संबन्धस्य च कल्पितत्वान्नाद्वैतहानिरित्यर्थः ।
इन्द्रियानन्त्ये हेतुमाह —
प्राणिभेदस्येति ।
वाक्यार्थव्याख्यानार्थमित्थं गतेन सन्दर्भेण भूमिकामारचय्य तत्परं वाक्यमवतार्य व्याकरोति —
किं बहुनेत्यादिना ।
न केवलमध्यायद्वयस्यैवार्थोऽत्र संक्षिप्योपसंहृतः किन्तु सर्ववेदान्तानामित्याह —
एष इति ।
तस्योभयविधपुरुषार्थरूपत्वमाह —
एतदिति ।
वक्तव्यान्तरपरिशेषशङ्कां परिहरति —
परिसमाप्तश्चेति ॥१९॥