आनन्दगिरिटीका (बृहदारण्यक)
तृतीयोऽध्यायः: प्रथमं ब्राह्मणम्
मधुकाण्डे त्वाष्ट्रं कक्ष्यं चेति मधुद्वयं व्याख्यातं संप्रति काण्डान्तरारभ्यं प्रतिजानीते —
जनक इति ।
ननु पूर्वस्मिन्नध्यायद्वये व्याख्यातमेव तत्त्वमुत्तरत्रापि वक्ष्यते तथा च पुनरुक्तेरलं मुनिकाण्डेनेति तत्राऽऽह —
उपपत्तीति ।
तुल्यमुपपत्तिप्रधानत्वं मधुकाण्डस्यापीति चेन्नेत्याह —
मधुकाण्डं हीति ।
ननु प्रमाणादागमादेव तत्त्वज्ञानमुत्पत्स्यते किमुपपत्त्या तत्प्रधानेन काण्डेन चेति तत्राऽऽह —
आगमेति ।
करणत्वेनाऽऽगमः तत्त्वज्ञानहेतुरुपपत्तिरुपकरणतया पदार्थपरिशोधनद्वारा तद्धेतुरित्यत्र गमकमाह —
श्रोतव्य इति ।
करणोपकरणयोरागमोपपत्त्योस्तत्त्वज्ञानहेतुत्वे सिद्धे फलितमुपसंहरति —
तस्मादिति ।
यथोक्तरीत्या काण्डारम्भेऽपि किमित्याख्यायिका प्रणीयते तत्राऽऽह —
आख्यायिका त्विति ।
विज्ञानवतां पूजाऽत्र प्रयुज्यमाना दृश्यते । तथा च विज्ञानं महाभागधेयमिति स्तुतिरत्र विवक्षितेत्यर्थः ।
विद्याग्रहणे दानाख्योपायप्रकारज्ञापनपरा वाऽऽख्यायिकेत्यर्थान्तरमाह —
उपायेति ।
कथं पुनर्दानस्य विद्याग्रहणोपायत्वं तत्राऽऽह —
प्रसिद्धो हीति ।
‘गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा’ इत्यादौ दानाख्यो विद्याग्रहणोपायो यस्मात्प्रसिद्धस्तस्मात्तस्य तदुपायत्वे नास्ति वक्तव्यमित्यर्थः ।
‘दाने सर्वं प्रतिष्ठितम्’ इत्यादिश्रुतिषु विद्वद्भिरेष विद्याग्रहणोपायो दृष्टस्तामान्न तस्योपायत्वे विवदितव्यमित्याह —
विद्वद्भिरिति ।
उपपन्नं च दानस्य विद्याग्रहणोपायत्वमित्याह —
दानेनेति ।
भवतु दानं विद्याग्रहणोपायस्तथाऽपीयमाख्यायिका कथं तत्प्रदर्शनपरेत्याशङ्क्याऽऽह —
प्रभूतमिति ।
ननु समुदितेषु ब्राह्मणेषु ब्रह्मिष्ठतमं निर्धारयितुं राजा प्रवृत्तस्तत्कथमन्यपरेण ग्रन्थेन विद्याग्रहणोपायविधानायाऽऽख्यायिकाऽऽरभ्यते तत्राऽऽह —
तस्मादिति ।
उपलम्भो यथोक्तस्तच्छब्दार्थः ।
इतश्चाऽऽख्यायिका विद्याप्राप्त्युपायप्रदर्शनपरेत्याह —
अपि चेति ।
तस्मिन्वेद्येऽर्थे विद्या येषां ते तद्विद्यास्तैः सह संबन्धश्च तैरेव प्रश्नप्रतिवचनद्वारा वादकरणं च विद्याप्राप्तावुपाय इत्यत्र गमकमाह —
न्यायविद्यायामिति ।
तत्त्वनिर्णयफलां हि वीतरागकथामिच्छन्ति ।
तद्विद्यसंयोगादेर्विद्याप्राप्त्युपायत्वेऽपि कथं प्रकृते तत्प्रदर्शनपरत्वमत आह —
तच्चेति ।
तद्विद्यसंयोगादीति यावत् ।
न केवलं तर्कशास्त्रवशादेव तद्विद्यसंयोगे प्रज्ञावृद्धिः किन्तु स्वानुभववशादपीत्याह —
प्रत्यक्षा चेति ।
आख्यायिकातात्पर्यमुपसंहरति —
तस्मादिति ।
राजसूयाभिषिक्तः सार्वभौमो राजा सम्राडित्युच्यते । बहुदक्षिणेन यज्ञेनायजदिति संबन्धः । अश्वमेधे दक्षिणाबाहुल्यमश्वमेधप्रकरणे स्थितम् । ब्राह्मणा अभिसंगता बभूवुरिति संबन्धः ।
कुरुपञ्चालानामिति कुतो विशेषणं तत्राऽऽह —
तेषु हीति ।
तत्र यज्ञशालायामिति यावत् ।
विजिज्ञासामेवाऽऽकाङ्क्षापूर्विकां व्युत्पादयति —
कथमित्यादिना ।
अनूचानत्वमनुवचनसमर्थत्वम् । एषां मध्येऽतिशयेनानूचानोऽनूचानतमः स कः स्यादिति योजना ।
एकस्य पलस्य चत्वारो भागास्तेषामेको भागः पाद इत्युच्यते । प्रत्येकं शृङ्गयोर्दश दश पादाः संबध्येरन्निति शङ्कां निराकर्तुं विभजते —
पञ्चेति ।
एकैकस्मिञ्शृङ्ग आबद्धा बभूवुरिति पूर्वेण संबन्धः ॥१॥
ब्राह्मणा वेदाध्ययनसंपन्नास्तदर्थनिष्ठा इति यावत् । उत्कालयतूद्गमयतु । यतो याज्ञवल्क्याद्यजुर्वेदविदः सकाशाद्ब्रह्मचारी सामविधिं शृणोति ऋक्षु चाध्यारूढं साम गीयते त्रिष्वेव च वेदेष्वन्तर्भूतोऽथर्ववेदस्तस्मादर्थाद्यजुर्वेदिनो मुनेः शिष्यस्य सामवेदाध्ययनानुपपत्तेर्वेदचतुष्टयविशिष्टो मुनिरित्याह —
अत इति ।
निमित्तनिवेदनपूर्वकं ब्राह्मणानां सभ्यानां क्रोधप्राप्तिं दर्शयति —
याज्ञवल्क्येनेति ।
क्रोधानन्तर्यमथशब्दार्थं कथयति —
क्रुद्धेष्विति ।
अश्वलप्रश्नस्य प्राथम्ये हेतुः —
राजेति ।
याज्ञवल्क्यमित्यनुवादोऽन्वयप्रदर्शनार्थः ।
प्रश्नमेव प्रश्नपूर्वकं विशदयति —
कथमित्यादिना ।
अनौद्धत्यं ब्रह्मविदो लिङ्गमिति सूचयति —
स हेति ।
किमिति तर्हि स्वगृहं प्रति गावो ब्रह्मिष्ठपणभूता नीतास्तत्राऽऽह —
इदानीमिति ।
न तस्य तादृशी प्रतिज्ञा प्रतिभातीत्याशङ्क्याऽऽह —
तत एवेति ॥२॥
तत्र प्रथमं मुनेराभिमुख्यमापादयितुं संबोधयति —
याज्ञवल्क्येति ।
उक्तरीत्याऽऽश्वलप्रश्ने प्रस्तुते तस्योद्गीथाधिकारेण संगतिमाह —
तत्रेति ।
मधुकाण्डे पूर्वत्र व्याख्याते यदुद्गीथप्रकरणं तस्मिनासंगपाप्मनो मृत्योरपत्ययः समुच्चितेन कर्मणा संक्षेपतो व्याख्यात इति संबन्धः । तस्यैवोद्गीथदर्शनस्येति यावत् । परीक्षाविषयो विचारभूमिरियं प्रश्नप्रतिवचनरूपो ग्रन्थ इत्यर्थः । तच्छब्दः समनन्तरनिर्दिष्टग्रन्थविषयः । दर्शनमुद्गीथोपासनं तस्य विशेषो वागादेरग्न्याद्यात्मत्वविज्ञानं तत्सिद्ध्यर्थोऽयं प्रक्रमः ।
एवमवान्तरसंगतिमुक्त्वा प्रश्नाक्षराणि व्याचष्टे —
यदिदमिति ।
मृत्युनाऽऽप्तमित्यनेन मृत्युनाऽभिपन्नमित्यस्य गतार्थत्वमाशङ्क्याऽऽह —
न केवलमिति ।
कर्मणो मृत्युत्वात्तेन मृत्योरत्ययायोगात्तदत्ययसाधनं किञ्चिद्दर्शनमेव वाच्यमित्याशयेन पृच्छति —
केनेति ।
दर्शनविषयं प्रश्नमाक्षिपति —
नन्विति ।
येन मुख्यप्राणात्मदर्शनेनातिमुच्यते तदुद्गीथप्रक्रियायामेवोक्तं तथाच मृत्योरत्ययोपायस्य विज्ञानस्य निर्ज्ञातत्वात्केनेतिप्रश्नानुपपत्तिरिति योजना ।
तस्यैव परीक्षाविषयोऽयमित्यादावुक्तमादाय परिहरति —
बाढमिति ।
उद्गीथप्रकरणे वागादेरग्न्याद्यात्मत्वदर्शनरूपो यो विशेषो वक्तव्योऽपि नोक्तस्तदुक्त्यर्थोऽयं प्रश्नप्रतिवचनरूपो ग्रन्थ इति कृत्वा केनेत्यादिप्रशोपपत्तिरित्यर्थः ।
कीदृक्पुनर्दर्शनं मृत्युजयसाधनं होत्रेत्यादावुक्तमित्याशङ्क्याऽऽह —
एतस्येति ।
व्याचष्टे वाग्वै यज्ञस्येतादिनेति शेषः ।
व्याख्यानमेव विशदयितुं पृच्छति —
कः पुनरिति ।
दर्शनविषयं दर्शयन्नुत्तरमाह —
उच्यत इति ।
यज्ञशब्दस्य यजमाने वृद्धप्रयोगो नास्तीत्याशङ्क्याऽऽह —
यज्ञ इति ।
यजमानस्य या वागध्यात्मं सैवाधियज्ञे होताऽस्तु तथाऽपि कथं तयोर्देवतात्मना दर्शनमित्याह —
कथमिति ।
तयोरग्न्यात्मना दर्शनमुत्तरवाक्यावष्टम्भेन व्याचष्टे —
तत्तत्रेति ।
कथं पुनर्वागग्न्योरेकत्वं तदाह —
तदेतदिति ।
तयोरेकत्वेऽपि कुतो हेतुस्तदैक्यमित्याशङ्क्याऽऽह —
स चेति ।
स मुक्तिरित्येतदवतारयितुं भूमिकां करोति —
यदेतदिति ।
न केवलमेतदुभयं मृत्युना संस्पृष्टमेव किन्तु तेन वशीकृतं चेत्याह —
स्वाभाविकेति ।
मृत्युनाऽऽप्तं मृत्युनाऽभिपन्नमित्यनयोरर्थमनूद्य होत्रेत्यादेरर्थमनुवदति —
तदनेनेति ।
साधनद्वयं तच्छब्दार्थः । यजमानग्रहणं होतुरुपलक्षणम् ।
उक्तेऽर्थे समनन्तरवाक्यमवतार्य व्याकरोति —
तदेतदाहेति ।
मुक्तिशब्दस्तत्साधनविषयः ।
पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह —
अग्निस्वरूपेति ।
वाचो होतुश्चाग्निस्वरूपेण दर्शनमेव मुक्तिहेतुरिति यावत् ।
उक्तमर्थं प्रपञ्चयति —
यदैवेति ।
स मुक्तिरित्यस्यार्थमुपसंहरति —
तस्मादिति ।
वाक्यान्तरं समुत्थाप्य व्याचष्टे —
साऽतिमुक्तिरिति ।
मुक्त्यतिमुक्त्योरसंकीर्णत्वं दर्शयति —
साधनद्वयस्येति ।
प्राप्तिरतिमुक्तिरिति संबन्धः ।
तामेव संगृह्णाति —
या फलभूतेति ।
फलभूतायामग्न्यादिदेवताप्राप्तौ कथमतिमुक्तिशब्दोपपत्तिरित्याशङ्क्याऽऽह —
तस्या इति ।
ननु वागादीनामग्न्यादिभावोऽत्र श्रूयते यजमानस्य तु न किञ्चिदुच्यते तत्राऽऽह —
यजमानस्येति ।
तर्हि तेनैव गतार्थत्वादनर्थकमिदं ब्राह्मणमित्याशङ्क्य बाढमित्यादिनोक्तं स्मारयति —
तत्रेति ।
दर्शनवत्फलेऽपि विशेषः स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
मृत्युप्राप्तीति ॥३॥
प्रश्नान्तरमवतार्य तात्पर्यमाह —
याज्ञवल्क्येति ।
आश्रयभूतानि कानि तानीत्याशङ्क्याऽऽह —
दर्शपूर्णमासादीति ।
प्रतिक्षणमन्यथात्वं विपरिणामः । अग्न्यादिसाधनान्याश्रित्य काम्यं कर्म मृत्युशब्दितमुत्पद्यते तेषां साधनानां विपरिणामहेतुत्वात्कालो मृत्युस्ततोऽतिमुक्तिर्वक्तव्येत्युत्तरग्रन्थारम्भ इत्यर्थः ।
कर्मणो मुक्तिरुक्ता चेत्कालादपि सोक्तैव तस्य कर्मान्तर्भावेन मृत्युत्वादित्याशङ्क्याऽऽह —
पृथगिति ।
कर्मनिरपेक्षतया कालस्य मृत्युत्वं व्युत्पादयति —
क्रियेति ।
कालस्य पृथङ्मृत्युत्वे सिद्धे फलितमाह —
तस्मादिति ।
उत्तरग्रन्थस्थप्रश्नयोर्विषयं भेत्तुं कालं भिनत्ति —
स चेति ।
आदित्यश्चन्द्रश्चेति कर्तृभेदाद्वैविध्यमुन्नेयम् ।
कालस्य दैरूप्ये सत्याद्यकण्डिकाविषयमाह —
तत्रेति ।
अहोरात्रयोर्मृत्युत्वे सिद्धे ताभ्यामतिमुक्तिर्वक्तव्या तदेव कथमित्याशङ्क्याऽऽह —
अहोरात्राभ्यामिति ।
यज्ञसाधनं च तथा ताभ्यां जायते वर्धते नश्यति चेति संबन्धः ।
प्रतिवचनव्याख्याने यज्ञशब्दार्थमाह —
यजमानस्येति ।
स मुक्तिरित्यस्य तत्पर्यार्थमाह —
यजमानस्येत्यादिना ।
तस्यैवाक्षरार्थं कथयति —
सोऽध्वर्युरिति ।
यथोक्तरीत्याऽऽदित्यात्मत्वेऽपि कथमहोरात्रलक्षणान्मृत्योरतिरिमुक्तिरत आह —
आदित्येति ।
’नोदेता नास्तमेता’ इत्यादिश्रुतेरादित्ये वस्तुतो नाहोरात्रे स्तः । तथा च तदात्मनि विदुष्यपि न ते संभवत इत्यर्थः ॥४॥
कण्डिकान्तरस्य तात्पर्यमाह —
इदानीमिति ।
नन्वहोरात्रादिलक्षणे काले तिथ्यादिलक्षणस्य कालस्यान्तर्भावात्ततोऽतिमुक्तावुक्तायां तिथ्यादिलक्षणादपि कालादसावुक्तैवेति कृतं पृथगारम्भेणेति तत्राऽऽह —
अहोरात्रयोरिति ।
अविशिष्टयोर्वृद्धिक्षयशून्ययोरिति यावत् ।
कथं तर्हि तिथ्यादिक्षणात्कालादतिमुक्तिरत आह —
अतस्तदापत्त्येति ।
चन्द्राप्राप्त्या तिथ्याद्यत्ययो माध्यन्दिनश्रुत्योच्यते काण्वश्रुत्या तु वायुभावापत्त्या तदत्यय उक्तः ।
तथा च श्रुत्येर्विरोधे कः समाधिरित्याशङ्क्याऽऽह —
तत्रेति ।
काण्वश्रुताविति यावत् ।
उद्गातुरपि प्राणात्मकवायुरूपत्वं श्रुतिद्वयानुसारेण दर्शयति —
स एवेति ।
न केवलमुद्गातुः प्राणत्वं प्रतिज्ञामात्रेण प्रतिपन्नं किन्तु विचार्य निर्धारितं चेत्याह —
वाचेति ।
प्राणचन्द्रमसोश्चैकत्वं सप्तान्नाधिकारे निर्धारितमित्याह —
अथेति ।
उक्तया रीत्या प्राणादीनामेकत्वे श्रुत्येरविरोधं फलितमाह —
प्राणेति ।
मनोब्रह्मणोश्चन्द्रमसा प्राणोद्गात्रोश्च वायुनोपास्यत्वेनोपसंग्रहे मृत्युतरणे विशेषो नास्तीति श्रुत्योर्विकल्पेनोपपत्तिरित्यर्थः । उपसंहरति प्राणमुद्गातारं च तद्रूपेणोपास्यतया संगृह्णाति काण्व श्रुतिरित्यर्थः ।
इतश्च काण्वश्रुतिरुपपन्नेत्याह —
अपि चेति ।
वायुः सूत्रात्मा तन्निमित्तौ स्वावयवस्य चन्द्रमसो वृद्धिह्रासौ । सूत्राधीना हि चन्द्रादेर्जगतश्चेष्टेत्यर्थः ।
वृद्ध्यादिहेतुत्वे फलितमाह —
तेनेति ।
कर्तुश्चन्द्रस्येत्यर्थः ।
वायोश्चन्द्रमसि कारयितृत्वेऽपि प्रकृते किमायातं तदाह —
अत इति ।
उदितानुदितहोमवद्विकल्पमुपेत्याविरोधमुपसंहरति —
तेनेति ।
श्रुत्यन्तरं माध्यन्दिनश्रुतिः । साधनद्वयस्येत्युभयत्र संबध्यते । तत्राऽऽदौ मनसो ब्रह्मणश्चेत्यर्थः । उत्तरत्र प्राणस्योद्गातुश्चेत्यर्थः । तच्छब्दश्चन्द्रविषयः ॥५॥
यदिदमन्तरिक्षमित्यादि प्रश्नान्तरं वृत्तानुवादपूर्वकमुपादत्ते —
मृत्योरिति ।
व्याख्यानव्याख्येयभावेन क्रियापदे नेतव्ये । इत्येतत्प्रश्नरूपमुच्यते समनन्तरवाक्येनेति यावत् ।
तद्व्याचष्टे —
यदिदमिति ।
केनेतिप्रश्नस्य विषयामाह —
यत्त्विति ।
प्रश्नविषयं प्रपञ्चयति —
अन्यथेति ।
आलम्बनमन्तरेणेति यावत् ।
प्रश्नार्थं संक्षिप्योपसंहरति —
केनेति ।
अक्षरन्यासोऽक्षराणामर्थेषु वृत्तिरिति यावत् ।
मनो वै यज्ञस्येत्यादेरर्थमाह —
तत्रेति ।
व्यवहारभूमिः सप्तम्यर्थः ।
वाक्यार्थमाह —
तेनेति ।
तृतीया तृतीयाभ्यां संबध्यते ।
दर्शनफलमाह —
तेनेति ।
वागादीनामग्न्यादिभावेन दर्शनमुक्तं त्वगादीनां तु वाय्वादिभावेन दर्शनं वक्तव्यं तत्कथं वक्तव्यशेषे सत्युपसंहारोपपत्तिरित्याशङ्क्याऽऽह —
सर्वाणीति ।
वागादावुक्तन्यायस्य त्वगादावतिदेशोऽत्र विवक्षित इत्याह —
एवं प्रकारा इति ।
अथशब्दो दर्शनप्रभेदकथनानन्तर्यार्थः ।
केयं संपन्नामेति पृच्छति —
संपन्नामेति ।
उत्तरमाह —
केनचिदिति ।
महतां फलवतामश्वमेधादिकर्मणां कर्मत्वादिना सामान्येनाल्पीयस्सु कर्मसु विवक्षितफलसिद्ध्यर्थं संपत्तिस्संपदुच्यते । यथाशक्त्यग्निहोत्रादिनिर्वर्तनेनाश्वमेधादि मया निर्वर्त्यत इति ध्यानं संपदित्यर्थः ।
यद्वा फलस्यैव देवलोकादेरुज्ज्वलत्वादिसामान्येनाऽऽज्याद्याहुतिषु संपादनं संपदित्याह —
फलस्येति ।
संपदनुष्ठानावसरमादर्शयति —
सर्वोत्साहेनेति ।
असंभवोऽनुष्ठानस्य यदेति शेषः । कर्मिणामेव संपदनुष्ठानेऽविकार इति दर्शयितुमाहिताग्निः सन्नित्युक्तम् । अग्निहोत्रादीनामिति निर्धारणे षष्ठी । यथासंभवं वर्णाश्रमानुरूपमिति यावत् । आदायेत्यस्य व्याख्यानमालम्बनीकृत्येति ।
न केवलं कर्मित्वमेव संपदनुष्ठातुरपेक्ष्यते किन्तु तत्फलविद्यावत्त्वमपीत्याह —
कर्मेति ।
तदेव कर्मफलमेवेत्यर्थः ।
कर्माण्येव फलवन्ति न संपदस्तत्कथं तासां कार्यतेत्याशङ्क्याऽऽह —
अन्यथेति ।
विहिताध्ययनस्यार्थज्ञानानुष्ठानादिपरम्परया फलवत्त्वमिष्टम् । न चाश्वमेधादिषु सर्वेषामनुष्ठानसंभवः कर्मस्वधिकृतानामपि त्रैवर्णिकानां केषाञ्चिदनुष्ठानासंभवादतस्तेषां तदध्ययनार्थवत्त्वानुपपत्त्या संपदामपि फलवत्त्वमेष्टव्यमित्यर्थः ।
महतोऽश्वमेधादिफलस्य कथमल्पीयस्या संपदा प्राप्तिरित्याशङ्क्य शास्त्रप्रामाण्यादित्यभिप्रेत्याऽऽह —
यदीति ।
तदा तत्पाठः स्वाध्यायार्थ एवेति पूर्वेण संबन्धः ।
अध्ययनस्य फलवत्त्वे वक्तव्ये फलितमाह —
तस्मादिति ।
तेषां राजसूयादीनामिति यावत् ।
ब्राह्मणादीनां राजसूयाद्यध्ययनसामर्थ्यात्तेषां संपदैव तत्फलप्राप्तावपि किं सिध्यति तदाह —
तस्मात्संपदामिति ।
कर्मणामिवेति दृष्टान्तार्थोऽपिशब्दः ।
तासां फलवत्त्वे फलितमाह —
अत इति ॥६॥
संपदामारम्भमुपपाद्य प्रश्नवाक्यमुत्थापयति —
याज्ञवल्क्येतीति ।
प्रतीकमादाय व्याचष्टे —
कतिभिरित्यादिना ।
कतिभिः कतमा इति प्रश्नयोर्विषयभेदं दर्शयति —
संख्येयेति ।
स्तोत्रिया नामान्याऽपि काचिदृग्जातिरस्तीत्याशङ्क्याऽऽह —
सर्वास्त्विति ।
अन्या वेति शस्त्रजातिग्रहः । विधेयभेदात्सर्वशब्दापुनरुक्तिः । अतश्च संपत्तिकरणादित्यर्थः । संख्यासामान्यात्त्रित्वाविशेषादिति यावत् । प्राणभृज्जातं लोकत्रयं विवक्षितम् ॥७॥
प्रथमः संख्याविषयो द्वितीयस्तु संख्येयविषयः प्रश्न इति विभागं लक्षयति —
पूर्ववदिति ।
तेन सामान्येनोज्ज्वलत्वेनेति यावत् ।
उक्तमर्थं संक्षिप्याऽऽह —
देवलोकाख्यमिति ।
कथं मांसाद्याहुतीनां पितृलोकेन सह यथोक्तं सामान्यमत आह —
पितृलोकेति ।
अधोगमनमपेक्ष्येति ।
अस्ति हि सोमाद्याहुतीनामधस्ताद्गमनमस्ति च मनुष्यलोकस्य पापप्रचुरस्य तादृग्गमनं तदपेक्ष्येत्यर्थः । अतः सामान्यादिति यावत् ॥८॥
दक्षिणत आहवनीयस्येति शेषः । प्रासंगिकं बहुवचनमित्युक्तं प्रकटयति —
एकयाहीति ।
जल्पकथा प्रस्तुतेति हृदि निधाय बहूक्तेर्गत्यन्तरमाह —
अथवेति ।
मनसो देवतात्वं साधयति —
मनसेति ।
वर्तनी वर्त्मनी तयोर्वाङ्मनसयोर्वर्त्मनोरन्यतरां वाचं मनसा मौनेन ब्रह्मा संस्करोति वाग्विसर्गे प्रायश्चित्तविधानादिति श्रुत्यन्तरस्यार्थः ।
तथाऽपि कथं संपदः सिद्धिस्तत्राऽऽह —
तच्चेति ।
देवाः सर्वे यस्मिन्मनस्येकं भवन्त्यभिन्नत्वं प्रतिपद्यन्ते तस्मिन्विश्वदेवदृष्ट्या भवत्यनन्तलोकप्राप्तिरिति श्रुत्यन्तरस्यार्थः ।
अनन्तमेवेत्यादि व्याचष्टे —
तेनेति ।
उक्तेन प्रकारेणेति यावत् । तेन मनसि विश्वदेवदृष्ट्यध्यासेनेत्यर्थः । स इत्युपासकोक्तिः ॥९॥
पूर्ववदित्यभिमुखीकरणायेत्यर्थः । प्रतिवचनमुपादत्ते —
स्तोत्रिया वेति ।
प्रगीतमृग्जातं स्तोत्रमप्रगीतं शस्त्रम् ।
कतमास्तास्तिस्र इत्यादेस्तात्पर्यमाह —
ताश्चेति ।
प्रश्नान्तरं वृत्तमनूद्योपादत्ते —
तत्रेति ।
यज्ञाधिकारः सप्तम्यर्थः ।
पुरोनुवाक्यादिना लोकत्रयजयलक्षणं फलं केन सामान्येनेत्यपेक्षायां संख्याविशेषेणेत्युक्तं स्मारयति —
तदिति ।
अधियज्ञे त्रयमुक्तं स्मारयित्वाऽध्यात्मविशेषं दर्शयितुमुत्तरो ग्रन्थ इत्याह —
उच्यत इति ।
प्राणादौ पुरोनुवाक्यादौ च पृथिव्यादिलोकदृष्टिरिति प्रश्नपूर्वकमाह —
कतमा इति ।
अपाने याज्यादृष्टौ हेत्वन्तरमाह —
अपानेन हीति ।
हस्ताद्यादानव्यापारेणेति यावत् ।
प्राणापानव्यापारव्यतिरेकेण शस्त्रप्रयोगस्य श्रुत्यन्तरे सिद्धत्वाद्व्याने शस्यादृष्टिरित्याह —
अप्राणन्निति ।
तत्र पुरोनुवाक्यादिषु चेति यावत् । इहेत्यनन्तरवाक्योक्तिः । सर्वमन्यदिति संख्यासामान्योक्तिः ।
किं तद्विशेषसंबन्धसामान्यं तदाह —
लोकेति ।
पृथिवीलक्षणेन लोकेन सह प्रथमत्वेन संबन्धसामान्यं पुरोनुवाक्यायामस्ति तेन तया पृथिवीलोकमेव प्राप्नोतीत्यर्थः । अश्वलस्य तूष्णीभावं भजतोऽभिप्रायमाह । नायमिति ॥१०॥