आनन्दगिरिटीका (बृहदारण्यक)

चतुर्थोऽध्यायः: प्रथमं ब्राह्मणम्

पूर्वस्मिन्नध्याये जल्पन्यायेन सच्चिदानन्दं ब्रह्म निर्धारितम् । इदानीं वादन्यायेन तदेव निर्धारितुमध्यायान्तरमवतारयति —
जनक इति ।

तत्र ब्राह्मणद्वयस्यावान्तरसंबन्धं प्रतिजानीते —
अस्येति।

तमेव वक्तुं वृत्तं कीर्तयति —
शारीराद्यानिति।
निरुह्य प्रत्युह्येति विस्तार्य व्यवहारमापाद्येत्यर्थः । प्रत्युह्य हृदये पुनरुपसंहृत्येति यावत् । जगदात्मनीत्यव्याकृतोक्तिः । सूत्रशब्देन तत्कारणं गृह्यते । अतिक्रमणं तद्गुणदोषासंस्पृष्टत्वम् ।

अनन्तरब्राह्मणद्वयतात्पर्यमाह —
तस्यैवेति ।
वागाद्यधिष्ठात्रीष्वग्न्यादिदेवतासु ब्रह्मदृष्टिद्वारेत्यर्थः । पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकादिसाधनापेक्षयाऽन्तरशब्दः । आचार्यवता श्रद्धादिसंपन्नेन विद्या लब्धव्येत्याचारः । अप्राप्तप्राप्तिर्योगः प्राप्तस्य रक्षणं क्षेम इति विभागः । भारतस्य वर्षस्य हिमवत्सेतुपर्यन्तस्य देशस्येति यावत् ॥१॥

यत्र राजानं प्रति प्रश्नमुत्थापयति —
किन्त्विति ।

कश्चिदिति विशेषणस्य तात्पर्यमाह —
अनेकेति।
प्रामाण्यमाप्तत्वम् ।

यथोक्तार्थानुमोदने युक्तिमाह —
न हीति ।

यथोक्तब्रह्मविद्यया कृतकृत्यत्वं मन्वानं राजानं प्रत्याह —
किन्त्विति ।

आयतनप्रतिष्ठयोरेकत्वात्पुनरुक्तिमाशङ्क्य विभजते —
आयतनं नामेति।

एकपादत्वेऽपि ब्रह्मणस्तदुपासनादिष्टसिद्धिरिति चेन्नेत्याह —
त्रिभिरिति ।
ब्रूहि प्रतिष्ठामायतनं चेति शेषः ।

प्रश्नेमेव विवृणोति —
किं स्वयमेवेति ।
प्रज्ञानिमित्तं यस्या वाचः सा तथा ।

द्वितीयपक्षं विशदयति —
यथेति ।

व्यतिरेकपक्षं निषेधति —
नेति ।

आकाङ्क्षापूर्वकं पक्षान्तरं गृह्णाति —
कथं तर्हीति ।
बलिदानमुपहारसमर्पणम् । आदिशब्देन स्रक्चन्दनवस्त्रालङ्कारादिग्रहः । विद्यानिष्क्रयार्थमुवाचेति संबन्धः ।

पितुरेतन्मतमस्तु तव किमायातं तदाह —
ममापीति ॥२॥

यथा वागग्निर्देवता तद्वदित्याह —
पूर्ववदिति ।
प्राण एवाऽऽयतनमित्यत्र प्राणशब्दः करणविषयः । पतितादिकमित्यादिपदमकुलीनग्रहार्थम् । उग्रो जातिविशेषः । आदिशब्देन म्लेच्छगणो गृह्यते ॥३॥

चक्षुर्ब्रह्मणः सत्यत्वं साधयति —
यस्मादिति ।

उक्तमेवोपपादयति -
यस्त्विति ॥४॥

दिशामानन्त्येऽपि श्रोत्रस्य किमायातं तदाह —
दिशो वा इति ॥५॥

तथऽपि कथमानन्दत्वं मनसः संभवति तत्राऽऽह —
स येनेति ॥६॥

कथं हृदयस्य सर्वभूतायतनत्वं तत्प्रतिष्ठात्वं न तदाह —
नामरूपेति ।
तस्मादिति शाकल्यन्यायपरामर्शः ।

भूतानां हृदयप्रतिष्ठत्वे फलितमाह —
तस्माद्धृदयमिति ॥७॥