आनन्दगिरिटीका (बृहदारण्यक)
चतुर्थोऽध्यायः: चतुर्थं ब्राह्मणम् (१)
ब्राह्मणान्तरमुत्थापयति —
स यत्रेति ।
तस्य संबन्धं वक्तुमुक्तं कीर्तयति —
संसारेति ।
वक्ष्यमाणोपयोगित्वेनोक्तमर्थान्तरमनुद्रवति —
तत्रेति ।
संसारप्रकरणं सप्तम्यर्थः ।
संप्रत्याकाङ्क्षापूर्वकमुत्तरब्राह्मणमादत्ते —
तत्संप्रमोक्षणमिति ।
एवं ब्राह्मणमवतार्य तदक्षराणि व्याकरोति —
सोऽयमित्यादिना ।
गत्वा संमोहमिव नेतीत्युत्तरत्र संबन्धः ।
कथमात्मनो दौर्बल्यं तदाह —
यद्देहस्येति ।
किमित्युपचारो मुख्यमेवाऽऽत्मनो दौर्बल्यं किं न स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
न हीति ।
यथाऽयमबलभावं निगच्छति तथा संमोहं संमूढतामिव प्रतिपद्यते । विवेकाभावो हि संमोहः । तथा च संमूढतामिव निगच्छतीति युक्तमित्याह —
तथेति ।
इवशब्दार्थमाह —
न चेति ।
कथं पुनरात्मनः समारोपितो अपि संमोहः स्यान्नित्यचैतन्यज्योतिष्ट्वादित्याशङ्क्याऽऽह —
उत्क्रान्तीति ।
व्याकुलीभावो लिङ्गस्येति शेषः ।
तत्र लौकिकीं वार्तामनुकूलयति —
तथेति ।
यथाश्रुतमिवशब्दं गृहीत्वा वाक्यं व्याख्याय पक्षान्तरमाह —
अथवेति ।
इवशब्दप्रयोगस्योभयत्र योजनामेवाभिनयति —
अबल्यमिति ।
उभयत्र तद्योजने हेतुमाह —
उभयस्येति ।
तुल्यप्रत्ययेनाबल्यसंमोहयोरेककर्तृकत्वनिर्देशादप्युभयत्रेवकारो द्रष्टव्य इत्याह —
समानेति ।
अथेत्यादि वाक्यमवतार्य व्याकुर्वन्कस्मिन्काले तत्संप्रमोक्षणमित्यस्योत्तरमाह —
अथेत्यादिना ।
कथं वेत्युक्तं प्रश्नमनूद्य प्रश्नान्तरं प्रस्तौति —
कथमिति ।
अत्रोत्तरत्वेनोत्तरं वाक्यमादाय व्याकरोति —
उच्यत इत्यादिना ।
रूपादिप्रकाशनशक्तिमत्सत्त्वप्रधानभूतकार्यत्वात्तेजोमात्राश्चक्षुरादीनीत्युक्तं संप्रति समभ्याददान इत्यस्यार्थमाह —
ता एता इति ।
संहरमाणो हृदयमन्ववक्रामतीत्यन्वयः । तत्समिति विशेषणं स्वप्नापेक्षयेति संबन्धः ।
कथं स्वप्नापेक्षया विशेषणं तदाह —
न त्विति ।
आदानमात्रमपि स्वप्ने नास्तीति कुतस्तद्व्यावृत्त्यर्थं विशेषणमित्याशङ्क्याऽऽह —
अस्तीति ।
स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददान इत्येतद्व्याख्याय हृदयमेवेत्यादि व्याचष्टे —
हृदयमित्यादिना ।
सविज्ञानो भवतीति वाक्यविशेषमाश्रित्याशङ्क्याऽऽह —
हृदय इति ।
कथमात्मनो निष्क्रियस्य तेजोमात्रादानकर्तृत्वमित्याशङ्क्याऽऽह —
बुद्ध्यादीति ।
तेषां तद्विक्षेपस्य चोपसंहारे सत्यात्मनस्तदादानकर्तृत्वमौपचारिकमित्यर्थः ।
तर्हि तद्विक्षेपोपसंहर्तृत्ववत्तदादानकर्तृत्वमपि मुख्यमेव भविष्यतीत्याशङ्क्याऽऽह —
न हीति।
आदिशब्देन क्रियाविशेषः सर्वो गृह्यते ।
कथं तर्हि प्रतीचि कर्तृत्वादिप्रथेत्याशङ्क्याऽऽह —
बुद्ध्यादीति ।
स यत्रेत्यादि वाक्यमाकाङ्क्षापूर्वकमवतार्य व्याकरोति —
कदा पुनरित्यादिना ।
तस्य पुरुषशब्दाद्भोक्तृत्वे प्राप्ते विशिनष्टि —
आदित्यांश इति ।
तस्य चाक्षुषत्वं साधयति —
भोक्तुरित्यादिना ।
यावद्देहधारणमिति कुतो विशेषणं तत्राऽऽह —
मरणकाले त्विति ।
आदित्यांशस्य चक्षुरनुग्रहमकुर्वतः स्वातन्त्र्यं वारयति —
स्वमिति ।
मरणावस्थायां चक्षुराद्यनुग्राहकदेवतांशानामधिदेवतात्मनोपसंहारे श्रुत्यन्तरं संवादयति —
तदेतदिति ।
तर्हि देहान्तरे वागादिराहित्यं स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
पुनरिति ।
संश्रयिष्यन्ति वागादयस्तत्तदेवताधिष्ठिता यथास्थानमिति शेषः ।
मुमूर्षोरिव स्वप्स्यतः सर्वाणि करणानि लिङ्गात्मनोपसंह्रियन्ते प्रबुध्यमानस्य चोत्पित्सोरिव तानि यथास्थानं प्रादुर्भवन्तीत्याह —
तथेति ।
उक्तेऽर्थे वाक्यं पातयति —
तदेतदाहेति ।
पराङ् पर्यावर्तत इति रूपवैमुख्यं चाक्षुषस्य विवक्षितमिति शेषः ॥ १ ॥
तर्हि भोक्त्रोपसंहृतं चक्षुरत्यन्ताभावीभूतमित्याशङ्क्याऽऽह —
एकीति ।
उक्तेऽर्थे लोकप्रसिद्धिं दर्शयति —
तदेति ।
चक्षुषि दर्शितं न्यायं घ्राणेऽतिदिशति —
तथेति ।
यथा चक्षुर्देवताया निवृत्तौ लिङ्गात्मना चक्षुरेकीभवति यथा घ्राणदेवतांशस्य घ्राणानुग्रहनिवृत्तिद्वारेणांशिदेवतयैक्ये लिङ्गात्मना घ्राणमेकीभवतीत्यर्थः । तन्निवृत्यपेक्षया वरुणादि देवताया जिह्वायामनुग्रहनिवृत्तौ जिह्वाया लिङ्गात्मनैक्यव्यपेक्षयेत्यर्थः ।
तत्तदनुग्राहकदेवतांशस्य तत्र तत्रानुग्रहनिवृत्त्या तत्तदंशिदेवताप्राप्तौ तत्तत्करणस्य लिङ्गात्मनैक्यं भवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह —
तथेति ।
मरणदशायां रूपादिदर्शनराहित्यमर्थद्वयसाधकमित्याह —
तदेति ।
तस्य हैतस्येत्यादि वाक्यमुपादत्ते —
तत्रेति ।
मुमूर्षावस्था सप्तम्यर्थः ।
केनायं प्रद्योतो भवतीत्यपेक्षायामाह —
स्वप्नेति ।
यथा स्वप्नकाले स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपितीति व्याख्यातं तथाऽत्रापि तेजोमात्राणां यदादानं तत्कृतेन वासनरूपेण प्राप्यफलविषयबुद्धिवृत्तिरूपेण स्वेन भासा स्वेन चाऽऽत्मना चैतन्यज्योतिषा हृदयाग्रप्रद्योतनमित्यर्थः ।
तस्यार्थक्रियां दर्शयति —
तेनेति ।
किमिति लिङ्गद्वाराऽऽत्मनो निर्गमनं प्रतिज्ञायते तत्राऽऽह —
तथेति ।
यदि मरणकाले तोजोमात्रादानं न तर्हि सदा लिङ्गोपाधिरात्मेत्याशङ्क्याऽऽह —
तत्र चेति ।
सप्तम्या लिङ्गमुच्यते । सर्वदेति लिङ्गसत्तादशोक्तिः ।
आत्मोपाधिभूते लिङ्गे किं प्रमाणमित्याशङ्क्याऽऽत्मनि कूटस्थे संव्यवहारदर्शनमित्याह —
तदुपाधीति ।
चक्षुरादिप्रसिद्धिरपि प्रमाणमित्याह —
तदात्मकं हीति ।
एकादशविधं करणमित्यभ्युपगमात्कुतो द्वादशविधत्वमित्याशङ्क्य विशिनष्टि —
बुद्ध्यादीति ।
’वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम्’ इत्यादि श्रुतिरपि यथोक्ते लिङ्गे प्रमाणमित्याह —
तत्सूत्रमिति ।
जगतो जीवनमपि तत्र मानमित्याह —
तज्जीवनमिति ।
’एष सर्वभूतान्तरात्मा’ इति श्रुतिरपि यथोक्तं लिङ्गं साधयतीत्याह —
सोऽन्तरात्मेति ।
लिङ्गोपाधेरात्मनो यथोक्तप्रकाशेन मरणकाले हृदयान्निष्क्रमणे मार्गं प्रश्नपूर्वकमुत्तरवाक्येनोपदिशति —
तेनेत्यादिना ।
चक्षुष्टो वेति विकल्पे निमित्तं सूचयति —
आदित्येति ।
मूर्ध्नो वेति विकल्पे हेतुमाह —
ब्रह्मलोकेति ।
तत्प्राप्तिनिमित्तं चेज्ज्ञानं कर्मं वा स्यादिति पूर्वेण संबन्धः ।
देहावयवान्तरेभ्यो निष्क्रमणे नियामकमाह —
यथेति ।
कथं परलोकाय प्रस्थितमित्युच्यते प्राणगमनाधीनत्वाद्विज्ञानात्मगमनस्येत्याशङ्क्याऽऽह —
परलोकायेति ।
ननु जीवस्य प्राणादितादात्म्ये सति कथमनुशब्देन क्रमो विवक्ष्यते तत्राऽऽह —
यथाप्रधानेति ।
प्रधानमनतिक्रम्य हीयमन्वाख्यानेच्छा । तथा च जीवादेः प्राधान्याभिप्रायेणानुशब्दप्रयोगो न क्रमाभिप्रायेण देशकालभेदाभावादित्यर्थः । सार्थे समूहे व्यक्तिषु क्रमेण गमनं दृश्यते न तथा प्राणादिष्विति व्यतिरेकः ।
यदुक्तं हृदयाग्रप्रद्योतनं तत्सविज्ञानश्रुत्या प्रकटयति —
तदेति ।
कर्मवशादिति विशेषणं साधयति —
नेति ।
विपक्षे दोषमाह —
स्वातन्त्र्येणेति ।
इष्टापत्तिमाशङ्क्याऽऽह —
नैवेति ।
मुमूर्षोरस्वातन्त्र्ये मानमाह —
अत एवेति ।
कर्मवशादुक्तं सविज्ञानत्वमुपसंहरति —
कर्मणेति ।
अन्तःकरणस्य वृत्तिविशेषो भाविदेहविषयस्तदाश्रितं तद्रूपं यद्वासनात्मकं विशेषविज्ञानं तेनेति यावत् ।
म्रियमाणस्य सविज्ञानत्वे सत्यर्थसिद्धमर्थमाह —
सविज्ञानमेवेति ।
गन्तव्यस्य सविज्ञानत्वं विज्ञानाश्रयत्वमित्याशङ्क्य विशिनष्टि —
विशेषेति ।
प्रगेवोत्क्रान्तेः सविज्ञानत्ववादिश्रुतेस्तात्पर्यमाह —
तस्मादिति ।
पुरुषस्य कर्मानुसारित्वं तच्छब्दार्थः । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः । तस्य धर्मा यमनियमप्रभृतयः । तेषामनुसेवनं पुनः पुनरावर्तनम् । परिसंख्यानाभ्यासो योगानुष्ठानम् । कर्तव्य इति प्रकृतश्रुतेर्विधेयोऽर्थ इति शेषः ।
किञ्च पुण्योपचयकर्तव्यतारूपेऽर्थे सर्वमेव विधिकाण्डं पर्यवसितमित्याह —
सर्वशास्त्राणामिति ।
सर्वस्मादागामिदुश्चरितादुपरमणं कर्तव्यमित्यस्मिन्नर्थे निषेधशास्त्रमपि पर्यवसितमित्याह —
दुश्चरिताच्चेति ।
ननु पूर्वं यथेष्टचेष्टां कृत्वा मरणकाले सर्वमेतत्संपादयिष्यते नेत्याह —
न हीति ।
कर्मणा नीयमानत्वे मानमाह —
पुण्य इति ।
तर्हि पुण्योपचयादेव यथोक्तानर्थनिवृत्तेर्व्यर्थं तत्त्वज्ञानमित्याशङ्क्याऽऽह —
एतस्येति ।
उपशमोपायस्तत्वज्ञानं तस्य विधानं प्रकाशनं तदर्थमिति यावत् ।
देवताध्यानादनर्थो निवर्तिष्यते किं तत्त्वज्ञानेनेत्याशङ्क्याऽऽह —
न हीति ।
तद्विहितेति तच्छब्देन प्रकृताः सर्वशाखोपनिषदो गृह्यन्ते ।
विधान्तरेणानर्थध्वंसासिद्धौ फलितमाह —
तस्मादिति ।
ज्ञापितः सविज्ञानवाक्येनेति शेषः ।
वृत्तमनूद्य प्रश्नपूर्वकमुत्तरवाक्यमवतार्य व्याचष्टे —
शकटवदित्यादिना ।
विहिता विद्या ध्यानात्मिका । प्रतिषिद्धा नग्नस्त्रीदर्शनादिरूपा । अविहिता घटादिविषया । अप्रतिषिद्धा पथि पतिततृणादिविषया । विहितं कर्म यागादि । प्रतिषिद्धं ब्रह्महननादि । अविहितं गमनादि । अप्रतिषिद्धं नेत्रपक्ष्मविक्षेपादि ।
विद्याकर्मणोरुपभोगसाधनत्वप्रसिद्धेरन्वारम्भेऽपि किमित्यन्वारभते वासनेत्याशङ्क्याऽऽह —
सा चेति ।
अपूर्वकर्मारम्भादावङ्गं पूर्ववासनेत्यत्र हेतुमाह —
न हीति ।
उक्तमेव हेतुमुपपादयति —
न हीत्यादिना ।
इन्द्रियाणां विषयेषु कौशलमनुष्ठाने प्रयोजकं तच्च फलोपभोगे हेतुः । न चान्तरेणाभ्यासमिन्द्रियाणां विषयेषु कौशलं संभवति तस्मादनुष्ठानाद्यभ्यासाधीनमित्यर्थः ।
तथाऽपि कथं पूर्ववासना कर्मानुष्ठानादावङ्गमित्याशङ्क्याऽऽह —
पूर्वानुभवेति ।
तत्र लोकानुभवं प्रमाणयति —
दृश्यते चेति ।
चित्रकर्मादीत्यादिशब्देन प्रासादनिर्माणादि गृह्यते ।
पूर्ववासनोद्भवकृतं कार्यमुक्त्वा तदभावकृतं कार्यमाह —
कासुचिदिति ।
रज्जुनिर्माणादिष्विति यावत् ।
तत्रैवोदाहरणसौलभ्यमाह —
तथेति ।
तत्र हेत्वन्तरमाशङ्क्य परिहरति —
तच्चेति ।
कर्मानुष्ठानादौ पूर्वप्रज्ञाया हेतुत्वमुपसंहरति —
तेनेति ।
समन्वारम्भवचनार्थं निगमयति —
तस्मादिति ।
तस्यैव तात्पर्यार्थमाह —
यस्मादिति ॥ २ ॥
तृणजलायुकावाक्यमवतारयितुं वृत्तमनूद्य वादिविवादान्दर्शयन्नादौ दिगम्बरमतमाह —
एवमित्यादिना ।
देवतावादिमतमाह —
अथवेति ।
देवता येन शरीरेण विशिष्टं जीवं परलोकं नयति तदातिवाहिकं शरीरान्तरं तेनेति यावत् ।
साङ्ख्यादिमतमाह —
किञ्चेति ।
सिद्धान्तं सूचयति —
आहोस्विदिति ।
वैशेषिकादिपक्षमाह —
किञ्चेति ।
न्यूनत्वनिवृत्त्यर्थमाह —
किंवा कल्पान्तरमिति ।
तत्र सिद्धान्तस्य प्रामाणिकत्वेनोपादेयत्वं वदन्कल्पनान्तराणामप्रामाणिकत्वेन त्याज्यत्वमभिप्रेत्याऽऽह —
उच्यत इति ।
तेषां सर्वात्मकत्वे हेत्वन्तरमाह —
सर्वात्मकेति ।
कथं तर्हि करणानां परिच्छिन्नत्वधीरित्याशङ्क्याऽऽह —
तेषामिति ।
आधिदैविकेन रूपेणापरिच्छिन्नानामपि करणानामाध्यात्मिकादिरूपेण परिच्छिन्नतेति स्थिते फलितमाह —
अत इति ।
तद्वशादुदाहृतश्रुतिवशादित्येतत् । स्वभावतो देवतास्वरूपानुसारेणेति यावत् । कर्मज्ञानवासनानुरूपेणेत्यत्र भोक्तुरिति शेषः । उभयत्र संबन्धार्थं प्राणानामिति द्विरुक्तम् ।
तेषां वृत्तिसंकोचादौ प्रमाणमाह —
तथा चेति ।
परिच्छिन्नापरिच्छिन्नप्राणोपासने गुणदोषसंकीर्तनमपि प्राणसंकोचविकासयोः सूचकमित्याह —
तथा चेदमिति ।
आधिदैविकेन रूपेण सर्वगतानामपि करणानामाध्यात्मिकाधिभौतिकरूपेण परिच्छिन्नत्वात्तत्परिवृतस्य गमनं सिद्ध्यतीति सिद्धान्तो दर्शितः ।
इदानीं तृणजलायुकादृष्टान्ताद्देहान्तरं गृहीत्वा पूर्वदेहं मुञ्चत्यात्मेति स्थूलदेहविशिष्टसैव परलोकगमनमिति पौराणिकप्रक्रियां प्रत्याख्यातुं दृष्टान्तवाक्यस्य तात्पर्यमाह —
तत्रेत्यादिना ।
देहनिर्गमनात्प्रागवस्था सप्तम्यर्थः । तदैव यथोक्ता वासना हृदयस्था विद्याकर्मनिमित्तं भाविदेहं स्पृशति जीवोऽपि तत्राभिमानं करोति पुनश्च पूर्वदेहं त्यजति यथा स्वप्ने देवोऽहमित्यभिमन्यमानो देहान्तरस्थ एव भवति तथोत्क्रान्तावपि । तस्मान्न पूर्वदेहविशिष्टस्यैव परलोकगमनमित्यर्थः । स्वात्मोपसंहारो देहे पूर्वस्मिन्नात्माभिमानत्यागः । प्रसारितया वासनया शरीरान्तरं गृहीत्वेति संबन्धः ।
उपसंहारस्य स्वरूपमाह —
तत्रेति ।
सप्तम्यर्थं विवृणोति —
आरभ्यमाण इति ।
आरब्धे देहान्तरे सूक्ष्मदेहस्याभिव्यक्तिमाह —
तत्र चेति ।
कर्मग्रहणं विद्यापूर्वप्रज्ञयोरुपलक्षणम् ।
ननु लिङ्गदेहबलादेवार्थक्रियासिद्धौ कृतं स्थूलशरीरेणेत्याशङ्क्य तद्व्यतिरेकेणेतरस्यार्थक्रियाकारित्वं नास्तीति मत्वाऽऽह —
बाह्यं चेति ।
आरब्धे देहद्वये करणेषु देवतानामनुग्राहकत्वेनावस्थानं दर्शयति —
तत्रेति ।
स्थूलो देहः सप्तम्यर्थः । करणव्यूहस्तेषामभिव्यक्तिः ॥ ३ ॥
पेशस्कारिवाक्यव्यावर्त्यामाशङ्कामाह —
तत्रेति ।
संसारिणो हि प्रकृते देहान्तरारम्भे किमुपादानमस्ति किं वा नास्ति ? नास्ति चेन्न भावरूपं कार्यं सिध्येत । अस्ति चेत्तत्किं भूतपञ्चकमुतान्यत् । आद्येऽपि तन्नित्योपात्तमेव पूर्वपूर्वदेहोपमर्देनान्यमन्यं देहमारभते किंवाऽन्यद्दूतपञ्चकमन्यमन्यं देहं जनयति । नाऽद्यः । भूतपञ्चकस्य तत्तदेहोपादानत्वे मायायाः सर्वकरणत्वस्वीकारविरोधात् । न द्वितीयः । भूतपाञ्चकोत्पत्तावपि कारणान्तरस्य मृग्यत्वात्तस्यैव देहान्तरकारणत्वसंभवान्नेतरो देहस्य पाञ्चभौतिकत्वप्रसिद्धिविरोधादिति भावः ।
उत्तरं वाक्यमुत्तरत्वेनाऽऽदत्ते —
अत्रेति ।
तच्छब्दार्थमपेक्षितं पूरयन्नाह —
दृष्टान्त इति ।
अवशिष्टं भागमादाय व्याचष्टे —
यथेत्यादिना ।
किं पुनरुपादानमेतावता देहान्तरारम्भेऽभ्युपगतं भवति तत्राऽऽह —
नित्योपात्तानीति ।
शरीरद्वयारम्भकाणीति शेषः ।
तेषामुभयारम्भकत्वेन मूर्तामूर्तब्राह्मणे प्रस्तुतत्वं दर्शयति —
यानीति ।
देहविकल्पे नियामकमाह —
यथाकर्मेति ॥ ४ ॥
शरीरारम्भे मायात्मकभूतपञ्चकमुपादानमिति वदता भूतावयवानामपि सहैव गमनमित्युक्तम् । इदानीं स वा अयमात्मेत्यादेस्तात्पर्यमाह —
येऽस्येति ।
तानेवोपाधिभूतान्पदार्थान्विशिनष्टि —
यैरिति ।
ननु पूर्वमप्येते पदार्था दर्शिताः किं पुनस्तत्प्रदर्शनेनेत्याशङ्क्याऽऽह —
पञ्चीकृत्येति ।
स वा अयमात्मा ब्रह्मेति भागं व्याकुर्वन्नात्मनो ब्रह्मैक्यं वास्तवं वृत्तं दर्शयति —
स वा इति ।
यस्यैवावास्तवं रूपमुपन्यस्यति —
विज्ञानमय इत्यादिना ।
ज्योतिर्ब्राह्मणेऽपि व्याख्यातं विज्ञानमयत्वमित्याह —
कतम इति ।
कस्मिन्नर्थे मयट् प्रयुज्यते तत्राऽऽह —
विज्ञानेति ।
उक्ते मयडर्थे हेतुमाह —
यस्मादिति ।
बुद्ध्यैक्याध्यासात्तद्धर्मस्य कर्तृत्वादेरात्मनि प्रतीतिरित्यत्र मानमाह —
ध्यायतीवेति ।
मनःसंनिकर्षात्तेन द्रष्टव्यतया संबन्धादिति यावत् ।
चक्षुर्मयत्वादेरुपलक्षणत्वमङ्गीकृत्याऽऽह —
एवमिति ।
उक्तमनूद्य सामान्येन भूतमयत्वमाह —
एवं बुद्धीति ।
भूतमयत्वे सत्यवान्तरविशेषमाह —
तत्रेत्यादिना ।
न चाऽऽकाशपरमाण्वभावादाकाशस्य शरीरानारम्भकत्वं श्रुतिविरुद्धारम्भप्रक्रियानभ्युपगमादित्यभिप्रेत्याऽऽह —
तथाऽऽकाशेति ।
कथं पुनर्धर्मादिमयत्वे कामादिमयत्वमुपयुज्यते तत्राऽऽह —
न हीति ।
कथं धर्मादिमयत्वं सर्वमयत्वे कारणमित्याशङ्क्याऽऽह —
समस्तमिति ।
तद्यदेतदित्यादेरर्थमाह —
किं बहुनेति ।
विषयः शब्दादिस्ततोऽन्यदपि प्रत्यक्षतो अवगतिप्रकारमभिनयति —
इदमस्येति ।
इदंमयत्वमदोमयत्वं चोपसंहरति —
तेनेत्यादिना ।
परोक्षत्वं व्याकरोति —
अन्तःस्थ इति ।
व्यवहितविषयव्यवहारवानिति यावत् । इदानीमित्यस्मादुपरिष्टादपि तेनेति संबध्यते । परोक्षत्वावस्थेदानीमित्युक्ता । तृतीयया च प्रकृतो व्यवहारे निर्दिश्यते । इतिशब्दः सर्वमयत्वोपसंहारार्थः ।
विज्ञानमयादिवाक्यार्थं संक्षिपति —
संक्षेपतस्त्विति ।
करणचरणयोरैक्येन पौनरुक्त्यमाशङ्क्याऽऽह —
करणं नामेति ।
आदिशब्दः शिष्टाचारसंग्रहार्थः ।
वाक्यान्तरं शङ्कोत्तरत्वेनोत्थाप्य व्याचष्टे —
ताच्छील्येत्यादिना ।
कुत्र तर्हि ताच्छील्यमुपयुज्यते तत्राऽऽह —
ताच्छील्ये त्विति ।
पूर्वपक्षमुपसंहरति —
तत्रेत्यादिना ।
कर्मणः संसारकारणत्वमुपसंहरति —
एतत्प्रयुक्तो हीति ।
संसारप्रयोजके कर्मणि प्रमाणमाह —
एतद्विषयौ हीति ।
कथं यथोक्तकर्मविषयत्वं विधिनिषेधयोरित्याशङ्क्याऽऽह —
अत्रेति ।
इतिशब्दः पूर्वपक्षसमाप्त्यर्थः ।
सिद्धान्तमवतारयति —
अथो इति ।
संसारकारणस्याज्ञानस्य प्राधान्येन कामः सहकारीति स्वसिद्धान्तं समर्थयते —
सत्यमित्यादिना ।
कामाभावेऽपि कर्मणः सत्त्वं दृष्टमित्याशङ्क्याऽह —
कामप्रहाणे त्विति ।
ननु कामाभावेऽपि नित्याद्यनुष्ठानात्पुण्यापुण्ये संचीयेते तत्राऽऽह —
उपचिते इति ।
यो हि पशुपुत्रस्वर्गादीननतिशयपुरुषार्थान्मन्यमानस्तानेव कामयते स तत्तद्भोगभूमौ तत्तत्कामसंयुक्तो भवतीत्याथर्वणश्रुतेरर्थः ।
श्रुतियुक्तिसिद्धमर्थं निगमयति —
तस्मादिति ।
धर्मादिमयत्वस्यापि सत्त्वादवधारणानुपपत्तिमाशङ्क्याऽऽह —
यदिति ।
स यथाकामो भवतीत्यादि व्याचष्टे —
यस्मादित्यादिना ।
यस्मादित्यस्य तस्मादिति व्यवहितेन संबन्धः । इतिशब्दो ब्राह्मणसमाप्त्यर्थः ॥ ५ ॥
तत्रेति गन्तव्यफलपरामर्शः । तदेव गन्तव्यं फलं विशेषतो ज्ञातुं पृच्छति —
किं तदिति ।
प्रतीकमादाय व्याचष्टे —
लिङ्गमिति ।
योऽवगच्छति स प्रमात्रादिसाक्षी येन साक्ष्येण मनसाऽवगम्यते तन्मनो लिङ्गमिति पक्षान्तरमाह —
अथवेति ।
यस्मिन्निश्चयेन संसारिणो मनः सक्तं तत्फलप्राप्तिस्तस्येति संबन्धः ।
तदेवोपपादयति —
तदभिलाषो हीति ।
पूर्वार्धार्थमुपसंहरति —
तेनेति ।
कामस्य संसारमूलत्वे सत्यर्थसिद्धमर्थमाह —
अत इति ।
वन्ध्यप्रसवत्वं निष्फलत्वम् । पर्याप्तकामस्य प्राप्तपरमपुरुषार्थस्येति यावत् । कृतात्मनः शुद्धबुद्धेर्विदितसतत्त्वस्येत्यर्थः । इहेति जीवदवस्थोक्तिः ।
कामप्रधानः संसरति चेत्कर्मफलभोगानन्तरं कामाभावान्मुक्तिः स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
किञ्चेति ।
इतश्च संसारस्य कामप्रधानत्वमास्थेयमित्यर्थः । यावदवसानं तावदुक्त्वेति संबन्धः ।
उक्तमेव संक्षिपति —
कर्मण इति ।
इत्येवं पारम्पर्येण संसरणादृशे ज्ञानान्न मुक्तिरिति शेषः ।
संसारप्रकरणमुपसंहरति —
इति न्विति ।
अवस्थाद्वयस्य दार्ष्टान्तिकं बन्धं प्रबन्धेन दर्शयित्वा सुषुप्तस्य दार्ष्टान्तिकं मोक्षं वक्तुमेवेत्यादि वाक्यं तत्राथशब्दार्थमाह —
यस्मादिति ।
कामरहितस्य संसाराभावं साधयति —
फलासक्तस्येति ।
विदुषो निष्कामस्य क्रियाराहित्ये नैष्कर्म्यमयत्नसिद्धमिति भावः ।
अकामयमानत्वे प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह —
कथमित्यादिना ।
बाह्येषु शब्दादिषु विषयेष्वासंगराहित्यादकामयमानतेत्यर्थः ।
अकामत्वे हेतुमाकाङ्क्षापूर्वकमाह —
कथमिति ।
वासनारूपकामाभावादकामतेत्यर्थः ।
निष्कामत्वे प्रश्नपूर्वकं हेतुमुत्थाप्य व्याचष्टे —
कथमिति ।
प्राप्तपरमानन्दत्वान्निष्कामतेत्यर्थः ।
आप्तकामत्वे हेतुमाकाङ्क्षापूर्वकमाह —
कथमित्यादिना ।
हेतुमेव साधयति —
यस्येति ।
तस्य युक्तमाप्तकामत्वमिति शेषः ।
उक्तमर्थं प्रमाणप्रदर्शनार्थं प्रपञ्चयति —
आत्मैवेति ।
कामयितव्याभावं ब्रह्मविदः श्रुत्यवष्टम्भेन स्पष्टयति —
यस्येति ।
इति विद्यावस्था यस्य विदुषोऽस्ति सोऽन्यमविजानन्न कञ्चिदपि कामयतेति योजना ।
पदार्थोऽन्यत्वेनाविज्ञातोऽपि कामयितव्यः स्यादिति चेन्नेत्याह —
ज्ञायमानो हीति ।
अनुभूते स्मरणविपरिवर्तिनि कामनियमादित्यर्थः ।
अन्यत्वेन ज्ञायमानस्तर्हि पदार्थो विदुषोऽपि कामयितव्यः स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
न चेति ।
आप्तकामस्य ब्रह्मविदो दर्शितरीत्या कामयितव्याभावे मुक्तिः सिद्धेत्युपसंहरति —
य एवेति ।
कथं कामयितव्याभावोऽनात्मनस्तथात्वादित्याशङ्क्याऽऽह —
न हीति ।
सर्वात्मत्वमनात्मकामयितृत्वं च स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
अनात्म चेति ।
अथेत्यादिवाक्ये श्रौतमर्थमुक्त्वाऽर्थसिद्धमर्थं कथयति —
सर्वात्मदर्शिन इति ।
कर्मजडानां मतमुत्थाप्य श्रुतिविरोधेन प्रत्याचष्टे —
ये त्विति ।
ब्रह्मविदि प्रत्यवायप्राप्तिमङ्गीकृत्योक्तमिदानीं तत्प्राप्तिरेव तस्मिन्नास्तीत्याह —
येन चेति ।
यथोक्तस्यापि ब्रह्मविदो विहितत्वादेव नित्यादनुष्ठानं स्यादिति चेन्नेत्याह —
नित्यमेवेति ।
यो हि सदैवासंसारिणमात्मानमनुभवति न च हेयमादेयं वाऽऽत्मनोऽन्यत्पश्यति । यस्मादेवं तस्मात्तस्य कर्म संस्प्रष्टुमयोग्यम् । यथोक्तब्रह्मविद्यया कर्माधिकारहेतूनामुपमृदितत्वादित्यर्थः ।
कर्मसंबन्धस्तर्हि कस्येत्याशङ्क्याऽऽह —
यस्त्विति ।
न विरोधो विधिकाण्डस्येति शेषः ।
श्रुत्यर्थाभ्यां सिद्धमर्थमुपसंहरति —
अत इति ।
विद्यावशादित्येतत् । कामाभावात्कर्माभावाच्चेति द्रष्टव्यम् । अकामयमानोऽकुर्वाणश्चेति शेषः ।
देशान्तरप्राप्त्यायत्ता मुक्तिरित्येतन्निराकर्तुं न तस्येत्यादि व्याचष्टे —
तस्येत्यादिना ।
ब्रह्मैव सन्नित्येतदवतारयति —
स चेति ।
कथं वर्तमाने देहे तिष्ठन्नेव ब्रह्मभूतो भवति तत्राऽऽह —
सर्वात्मनो हीति ।
दृष्टान्तालोचनया दार्ष्टान्तिकेऽपि सदा ब्रह्मत्वं भातीति भावः ।
सदा ब्रह्मीभूतस्य मुक्तिर्नाम नास्तीति शङ्कित्वा परिहरति —
स कथमिति ।
परिहारमेव स्फोरयितुं न तस्येत्यादिवाक्यार्थमनुद्रवति —
तस्यैवेति ।
ब्रह्मैव सन्नित्यस्यार्थमनुवदति —
किन्त्विति ।
विद्वानिहैव ब्रह्म चेत्कथं तस्य ब्रह्मप्राप्तिरित्याशङ्क्याऽऽह —
ब्रह्मैवेति ।
यदुक्तं ब्रह्मैव सन्नित्यादि तदुपपादयति —
यस्मादिति ।
प्रागपि ब्रह्मभूतस्यैव पुनर्देहपाते ब्रह्मप्राप्तिरित्ययुक्तं विदुषां मृतस्य भावान्तरापत्तिस्वीकारादित्याशङ्क्याऽऽह —
न हीति ।
कथं तर्हि ब्रह्माप्येतीत्युच्यते तत्राऽऽह —
देहान्तरेति ।
विदुषो भावान्तरापत्तिर्मुक्तिरिति पक्षेऽपि किं दूषणमिति चेत्तदाह —
भावान्तरापत्तौ हीति ।
तथा चोपनिषदामप्रामाण्यं विना हेतुना स्यादिति भावः ।
भावान्तरापत्तिर्मुक्तिरित्यत्र दोषान्तरमाह —
कर्मेति ।
इतिपदादुपरिष्टात्क्रियापदस्य संबन्धः ।
अस्तु कर्मनिमित्तो मोक्षो ज्ञाननिमित्तस्तु मा भूत्तत्राऽऽह —
स चेति ।
प्रसंगः सर्वनाम्ना परामृश्यते । प्रतिषेधशास्त्रविरोधादिति भावः ।
मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वे दोषान्तरमाह —
अनित्यत्वं चेति ।
तत्रोपयुक्तां व्याप्तिमाह —
न हीति ।
अस्तु तर्हि प्रासादादिवत्क्रियासाध्यस्य मोक्षस्याप्यनित्यत्वं नेत्याह —
नित्यश्चेति ।
कृतकोऽपि ब्रह्मभावो ध्वंसवन्नित्यः स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
न चेति ।
कृत्रिमस्वभावव्यावृत्त्यर्थं स्वाभाविकपदम् । ‘अतोऽन्यदार्तम् ’(बृ. उ. ३ । ४ । २) इति हि श्रुतिः । ध्वंसस्य तु विकल्पमात्रत्वान्नित्यत्वमसंमतमिति भावः ।
मोक्षोऽकृत्रिमस्वभावोऽपि कर्मोत्थः स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
स्वाभाविकश्चेदिति ।
अग्नेरौष्ण्यवदात्मनो मोक्षश्च स्वाभाविकस्वभावश्चेन्न स क्रियासाध्यो व्याघातादित्यर्थः ।
दृष्टान्तं समर्थयते —
न हीति ।
अरणिगतस्याग्नेरौष्ण्यप्रकाशौ नोपलभ्यते सति च ज्वलने दृश्यते तेन स्वाभाविकावपि तावागन्तुकौ कादाचित्कोपलब्धिमत्त्वादिति शङ्कते —
ज्वलनेति ।
न हि सतोऽग्नेरौष्ण्यादि कादाचित्कं युक्तं तद्दृष्टेर्व्यवधानस्य दार्वादेर्ध्वंसे मथनज्वलनादिना वह्न्यभिव्यक्तिमपेक्ष्य तत्स्वभावस्यौष्ण्यादेर्व्यक्त्यभ्युपगमादिति परिहरति —
नान्येति ।
तदेव प्रपञ्चयति —
ज्वलनादीति ।
मथनादिव्यापारवशात्प्रकाशादिना व्यज्यतेऽग्निरिति यदुच्यते तदग्नौ सत्येव तद्गतव्यापारापेक्षया तदौष्ण्याद्यभिव्यक्तिवशान्न भवति किन्तु देवदत्तदृष्टेरग्निधर्मौ व्यवहितौ न तु तौ कस्यचिद्दृष्ट्या संबध्यते ज्वलनादिव्यापारात्तु दृष्टेर्व्यवधानभङ्गे तयोरभिव्यक्तिरित्यर्थः ।
कथं तर्हि ज्वलनादिव्यापारादग्नेरौष्ण्यप्रकाशौ जाताविति बुद्धिस्तत्राऽऽह —
तदपेक्षयेति ।
ज्वलनादिव्यापाराद्दृष्टिव्यवधानभङ्गे वह्नेरौष्ण्यप्रकाशाभिव्यक्त्यपेक्षयेति यावत् ।
यथा वह्नेरौष्ण्यादि स्वाभाविकं न क्रियासाध्यं तथाऽऽत्मनो मुक्तिः स्वाभाविकी न क्रियासाध्येत्युक्तमिदानीमग्नेरौष्ण्यादि न स्वाभाविकमित्याशङ्क्याऽऽह —
यदीति ।
उदाहरिष्यामो मोक्षस्याऽऽत्मस्वभावस्याकर्मसाध्यत्वायेति शेषः ।
अथाग्नेः स्वाभाविको न कश्चिद्धर्मोऽस्ति यो मोक्षस्य दृष्टान्तः स्यादत आह —
न चेति ।
लब्धात्मकं हि वस्तु वस्त्वन्तरेण संबध्यते । अस्ति च निम्बादौ तिक्तत्वादिधीरित्यर्थः ।
भावान्तरापत्तिपक्षं प्रतिक्षिप्य पक्षान्तरं प्रत्याह —
न चेति ।
न हि बन्धनस्य यथाभूतस्य निवृत्तिर्विरोधान्नाप्यन्यथाभूतस्यानवस्थानात् । न च प्रसिद्धिविरोधो दुर्निरूपध्वस्तिविषयत्वादिति भावः ।
किञ्च परस्मादन्यस्य बन्धनिवृत्तिस्तस्यैव वा नाऽऽद्य इत्याह —
न चेति ।
तत्र हेतुत्वेन परमात्मैकत्वाभ्युपगमादित्यादिभाष्यं व्याख्येयम् । न द्वितीयस्तस्य नित्यमुक्तस्य त्वयाऽपि बद्धत्वानभ्युपगमादिति द्रष्टव्यम् ।
कथं परस्मादन्यो बद्धो नास्तीत्याशङ्क्य प्रवेशविचारादावुक्तं स्मारयति —
परमात्मेति ।
न चेदन्यो बद्धोऽस्ति कथं मोक्षव्यवहारः स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
तस्मादिति ।
अन्यस्य बद्धस्याभावात्परस्य च नित्यमुक्तत्वादिति यावत् । यथा रज्ज्वादावधिष्ठाने सर्पादिहेतो रज्ज्वज्ञानस्य निवृत्तौ सत्यां सर्पादेरपि निवृत्तिस्तथाऽविद्याया बन्धहेतोर्निवृत्तिमात्रेण तत्कार्यस्य बन्धनस्यापि निवृत्तिव्यवहारो भवतीति चावादिष्मेति योजना ।
मतान्तरमुद्भावयति —
येऽप्याचक्षत इति ।
वैषयिकज्ञानानन्दापेक्षयाऽन्तरशब्दः ।
केयमभिव्यक्तिरुत्पत्तिर्वा प्रकाशो वा । नाऽऽद्यो मोक्षे सुखाद्युत्पत्तौ तदनित्यत्वापत्तेरित्यभिप्रेत्याऽऽह —
तैरिति ।
द्वितीयमालम्बते —
यदीति ।
तत्र दोषं वक्तुं विकल्पयति —
तत इति ।
द्वितीये खरविषाणवदपरोक्षाभिव्यक्तिर्न स्यादित्यभिप्रेत्याऽऽद्यमनुभाष्य दूषयति —
विद्यमानं चेदिति ।
उपलब्धिस्वभावस्तावदात्मा तस्य विद्यमानं सुखादि व्यज्यते चेज्ज्ञानानन्दयोर्देशादिव्यवधानाभावादानन्दः सदैव व्यज्यत इति मुक्तिविशेषणमनर्थकमित्यर्थः ।
चक्षुर्घटयोर्विषयविषयित्वप्रतिबन्धककुड्यादिवदधर्मादिप्रतिबन्धादानन्दो ज्ञानं च संसारदशायां न व्यज्यते मोक्षे तु व्यज्यते तदभावादिति शङ्कते —
अथेति ।
उपलब्धिदेशाद्भिन्नदेशस्यैव घटादेरुपलब्धिप्रतिबन्धदर्शनादनात्मभूतं सुखं न स्वभावभूतयोपलब्ध्या प्रकाशेत किन्तु विषयेन्द्रियसंपर्कादित्युत्तरमाह —
उपलब्धीति ।
अन्यतोऽभिव्यक्तौ किं स्यादिति चेत्तदाह —
तथा चेति ।
तत्साधनानि चेन्मुक्तौ स्युः संसारादविशेषः स्यादिति भावः ।
उपलब्धिव्यवधानमानन्दस्याङ्गिकृत्योक्तमिदानीं तदेव नास्तीत्याह —
उपलब्धीति ।
कदाचिदभिव्यक्तिरनभिव्यक्तिश्च कदाचिदित्येवं कालभेदेनोभयं किं न स्यादित्याशङ्क्याऽऽह —
न त्विति ।
अनन्दज्ञानयोर्विषयविषयित्वमभ्युपेत्य कादाचित्कीं तावदभिव्यक्तिर्निरस्ता संप्रति तदपि न संभवतीत्याह —
न चेति ।
आत्मभूतत्वं स्वाभाविकत्वम् । विमतं न समानाश्रयविषयं धर्मत्वात्प्रदीपप्रकाशवदिति भावः ।
मुक्तावानन्दज्ञानाभिव्यक्तिपक्षे दोषान्तरं वक्तुं भूमिकां करोति —
विज्ञानसुखयोश्चेति ।
तद्भेदापादननिष्ठमेवेत्याशङ्क्य विवक्षितं दोषमाह —
परमात्मेति ।
परमते निराकृते सिद्धान्तेऽपि दोषद्वयमाशङ्कते —
मोक्षस्येति ।
मोक्षार्थोऽधिको यत्नः शमदमादिः । शास्त्रं मोक्षविषयम् ।
मोक्षस्य निर्विशेषत्वेऽपि प्रत्यगविद्यातदुत्थानर्थध्वंसित्वेनोभयमर्थवदिति परिहरति —
नाविद्येति ।
तत्र नञर्थं विवृणोति —
नहीति ।
कथं तर्हि शास्त्राद्यर्थवत्त्वमित्याशङ्क्याऽऽह —
किन्त्विति ।
तत्र शास्त्रस्यार्थवत्वं समर्थयते —
तद्विषयेति ।
प्रस्तुतात्मविषयस्तच्छब्दः ।
संप्रति प्रयत्नस्यार्थवत्वं प्रकटयति
प्रागिति।
प्रथमस्तच्छब्दः शास्त्रविषयः । द्वितीयो मोक्षविषयः ।
आत्मनः सदैकरूपत्वं प्रागुक्तमाक्षिपति —
अविद्येति ।
आविद्यः सोऽपीति समाधत्ते —
नेति ।
यथा रज्ज्वाद्यविद्योत्थसर्पादेस्तद्विद्यया ध्वंसाद्वंसयो रज्ज्वादेर्न वास्तवो विशेषस्तथाऽऽत्मनोऽपि स्वाविद्यामात्रोत्थविशेषवत्त्वेऽपि तद्ध्वंसाध्वंसयोर्न वास्तवो विशेषोऽस्तीत्यर्थः । अदोषः सविशेषत्वदोषराहित्यम् ।
प्रकारान्तरेण सविशेषत्वं शङ्कते —
तिमिरेति ।
किमिदमविद्याकर्तृत्वं किं तज्जनकत्वं किं वा तदाश्रयत्वमिति विकल्प्याऽऽद्यं दूषयति —
न ध्यायतीवेति ।
आत्मनः स्वतोऽविद्याकर्तृत्वाभावे हेत्वन्तरमाह —
अनेकेति ।
विषयविषय्याकारोऽन्तःकरणस्य तत्र चिदाभासोदयश्चाऽऽत्मनो व्यापारस्तथा चानेकव्यापारसंनिपाते सत्यहं संसारीत्यविद्यात्मको भ्रमो जायते तस्मान्न तस्याऽऽत्मकार्यतेत्यर्थः ।
कल्पान्तरं प्रत्याह —
विषयत्वेति ।
अविद्यादेरात्मदृश्यत्वान्न तदाश्रयत्वं न हि तद्गतस्य तद्ग्राह्यत्वमंशतः स्वग्रहापत्तेरित्यर्थः ।
तदेव स्फोरयति —
यस्य चेति ।
अनुभवमनुसृत्य शङ्कते —
अहं नेत्यादिना ।
साक्षिसाक्ष्यभावेन भेदाभ्युपगमान्नाऽऽत्मनोऽविद्याश्रयत्वमित्युत्तरमाह —
न तस्यापीति ।
तदेव स्पष्टयति —
न हीति ।
अविद्यादेर्विवेकेन ग्रहीतर्यपि तद्विषये भ्रान्तत्वे का हानिरित्याशङ्क्याऽऽह —
तस्य चेति ।
अज्ञानं मुग्धत्वं चाऽऽत्मनो न विशेषणमिति विधान्तरेण दर्शयितुं चोद्यवाक्यमनुवदति —
न जान इति ।
तद्व्याचष्टे —
तद्दर्शिनश्चेति ।
अज्ञानादिस्तच्छब्दार्थः ।
दृश्यमानत्वमेव विशदयति —
कर्मतामिति ।
इति ब्रवीषीति संबन्धः ।
एवं परकीयं वाक्यं व्याख्याय फलितमाह —
तत्कथमिति ।
तत्र चोद्यवाक्यार्थे दर्शितरीत्या स्थिते सति कर्तृविशेषणं नाज्ञानमुग्धते स्यातां तयोः प्रत्येकं कर्मभूतत्वादित्यर्थः ।
विपक्षे दोषमाह —
अथेति ।
कथं कर्म स्यातामित्येतदेव व्याचष्टे —
दृशिनेति ।
तत्रापि कथंशब्दः संबध्यते । एतदेव स्फुटयति —
कर्म हीति ।
एवं सति व्याप्यव्यापकभावस्य भेदनिष्ठत्वे सतीत्येतत् ।
किञ्चाज्ञानमुपलब्धृधर्मो न भवत्युपलभ्यमानत्वाद्देहगतकार्श्यादिवदित्याह —
न चेति ।
अज्ञानतत्तत्कार्यमपि नाऽऽत्मधर्मः स्यादित्यतिदिशति —
तथेति ।
अज्ञानोत्थस्येच्छादेरात्मधर्मत्वनिराकरणे प्रतीतिविरोधः स्यादिति शङ्कते —
सुखेति ।
तेषां ग्राह्यत्वमङ्गीकृत्य परिहरति —
तथाऽपीति ।
आत्मनिष्ठत्वे सुखादीनां चैतन्यवदात्मग्राह्यत्वायोगात्तद्ग्राह्याणां तेषां न तद्धर्मतेति भावः ।
प्रकारान्तरेण निराकर्तुं निराकृतमेव चोद्यमनुद्रवति —
न जान इति ।
किं प्रमातुरज्ञानाद्याश्रयत्वमनुभवादभिदधासि तत्साक्षिणो वा । तत्राऽऽद्यं प्रत्याह —
भवत्विति ।
कल्पान्तरं निराकरोति —
यस्त्विति ।
न हि यो यत्र साक्षी स तत्राज्ञो मूढो वेति । तथा च सर्वसाक्षी नाज्ञानादिमान्भवतीत्यर्थः ।
आत्मनो मोहादिराहित्ये भगवद्वाक्यं प्रमाणयति —
तथेति ।
तस्य सर्वविशेषशून्यत्वे वाक्यान्तरमुदाहरति —
सममिति ।
आदिपदेन समं पश्यन्हि सर्वत्र । ज्योतिषामपि तज्ज्योतिरित्यादि गृह्यते ।
आत्मनो निर्विशेषत्वे प्रामाणिके स्वमतमुपसंहरति —
तस्मान्नेति ।
पक्षान्तरमनुभाषते —
ये त्विति ।
अतो निर्विशेषस्वाभाव्यादिति यावत् । अज्ञानाद्बन्धो ज्ञानान्मुक्तिरिति शास्रमर्थवादः । आदिशब्देन रुद्ररोदनाद्यर्थवादं दृष्टान्तं सूचयति ।
सोपहासं दूषयति —
त उत्सहन्त इति ।
न हि सविशेषत्वं शक्यमात्मनः प्रतिपत्तुं निर्विशेषत्वप्रत्यायकागमविरोधादिति भावः ।
कथं तर्हि भवद्भिरात्मतत्त्वमभ्युपगम्यते तत्राऽऽह —
वयं त्विति ।
प्रमाणविरुद्धार्थदर्शनं तच्छब्देन परामृश्यते ।
सत्त्वादीनामिव साम्यं दूषयति —
सर्वदेति ।
भेदाभेदमपवदति —
एकरसमिति ।
तत्र हेतुमाह —
अद्वैतमिति ।
द्वैताभावोपलक्षितत्वादित्यर्थः ।
ऐकरस्ये कौटस्थ्यं हेत्वन्तरमाह —
अविक्रियामिति ।
तदुपपादयति —
अजमित्यादिना ।
अमरं मरणायोग्यम् ।
तत्र सर्वत्राविद्यासंबन्धराहित्यं हेतुमाह —
अभयमिति ।
ननु ब्रह्मैवंविधं न त्वात्मतत्त्वमित्याशङ्क्याऽऽह —
ब्रह्मैवेति ।
यथोक्तं प्रत्यग्भूतं ब्रह्मेत्यत्र प्रमाणमाह —
इत्येष इति ।
तत्रैव विद्वदनुभवं प्रमाणयति —
इत्येवमिति ।
परपक्षनिरासेन प्रकृतं वाक्यार्थमुपसंहरति —
तस्मादिति ।
उपचारनिमित्तमाह —
विपरीतेति ।
आत्मा तत्त्वतः संसारीतिविपरीतग्रहवती या देहसन्ततिस्तस्या विच्छेदमात्रं ज्ञानफलमपेक्ष्योपचारमात्रमित्यर्थः ॥ ६ ॥
ब्राह्मणोक्तेऽर्थे मन्त्रमवतारयितुं ब्राह्मणार्तमनुवदति —
स्वप्नेत्यादिना ।
अयमर्थः संसारस्तद्धेतुश्च । मन्त्रस्तदेव सक्तः सह कर्मणेत्यादिः ।
आत्मज्ञानस्य तर्हि मोक्षकारणत्वमपेक्षितमित्याशङ्क्याऽऽह —
तच्चेति ।
अतो ब्रह्मज्ञानं मोक्षकारणमित्युक्तत्वादिति यावत् । मूलं बन्धस्येति शेषः ।
अत्रेति मोक्षप्रकरणोक्तिः । बन्धप्रकरणं दृष्टान्तयितुमपिशब्दः । उक्तेऽर्थे तदेष इत्याद्यक्षराणि व्याचष्टे —
तत्तस्मिन्नेवेति ।
यस्मिन्काले विद्यापरिपाकावस्थायामित्यर्थः ।
सुषुप्तिव्यावृत्त्यर्थं सर्वविशेषणमिति मत्वाऽऽह —
समस्ता इति ।
कामशब्दस्यार्थान्तरविषयत्वं व्यावर्तयति —
तृष्णेति ।
क्रियापदं सोपसर्गं व्याकरोति —
आत्मकामस्येति ।
तानेव विशिनष्टि —
ये प्रसिद्धा इति ।
कामानामात्माश्रयत्वं निराकरोति —
हृदीति ।
समूलतः कामवियोगादिति संबन्धः ।
कामवियोगादमृतो भवतीतिनिर्देशसामर्थ्यसिद्धमर्थमाह —
अर्थादिति ।
तेषां मृत्युत्वे किं स्यात्तदाह —
अत इति ।
अत्रेत्यादिना विवक्षितमर्थमाह —
अतो मोक्ष इति ।
आदिपदमुत्क्रान्त्यादिसंग्रहार्थम् ।
मुक्तेस्तदपेक्षाभावे फलितमाह —
तस्मादिति ।
तर्हि मरणासिद्धिरित्याशङ्क्याऽऽह —
यथेति ।
उत्क्रान्तिगत्यागतिराहित्यं यथावस्थितत्वम् ।
एतच्च पञ्चमे प्रतिपादितमित्याह —
नाममात्रमिति ।
तद्यथेत्यादिवाक्यनिरस्यां शङ्कामाह —
कथं पुनरिति ।
विदुषो विद्ययाऽऽत्ममात्रत्वेन प्राणादिषु बाधितेष्वपि देहे चेदसौ वर्तते ततोऽस्य पूर्ववद्देहित्वाद्विद्यावैयर्थ्यमित्यर्थः ।
दृष्टान्तेन परिहरति —
अत्रेत्यादिना ।
देहे वर्तमानस्यापि विदुषस्तत्राभिमानराहित्यं तत्रेत्युच्यते । यस्यां त्वचि सर्पो नितरां लीयते सा निर्लयनी सर्पत्वगुच्यते ।
सर्पनिर्मोकदृष्टान्तस्य दार्ष्टान्तिकमाह —
एवमेवेति ।
सर्पदृष्टान्तस्य दार्ष्टान्तिकं दर्शयति —
अथेति ।
अज्ञानेन सह देहस्य नष्टत्वमशरीरत्वादौ हेतुरथशब्दार्थः ।
अथशब्दावद्योतितहेत्ववष्टम्भेनाशरीरत्वं विशदयति —
कामेति ।
पूर्वमित्यविद्यावस्थोक्तिः । इदानीमिति विद्यावस्थोच्यते ।
व्युत्पत्त्यनुसारिणं रूढं च मुख्यं प्राणं व्यावर्तयति —
प्राणस्येति ।
श्लोके पर एवाऽऽत्मा यथा प्राणशब्दस्तथाऽत्रापीत्यर्थः ।
यथा च श्रुत्यन्तरे प्राणशब्दः पर एवाऽऽत्मा तथाऽऽत्रापीत्याह —
प्राणेति ।
किञ्च परविषयमिदं प्रकरणमथाकामयमान इति प्राज्ञस्य प्रकान्तत्वादथायमित्यादि वाक्यं च तद्विषयमन्यथा ब्रह्मादिशब्दानुपपत्तेः । तस्मादुभयसामर्थ्यादत्र पर एवाऽऽत्मा प्राणशब्दित इत्याह —
प्रकरणेति ।
विशेष्यं दर्शयित्वा विशेषणं दर्शयति —
ब्रह्मैवेति।
ब्रह्मशब्दस्य कमलासनादिविषयत्वं वारयति —
किं पुनरिति ।
तेजःशब्दस्य कार्यज्योतिर्विषयत्वमाशङ्क्याऽऽह —
विज्ञानेति ।
तत्र प्रमाणमाह —
येनेति ।
प्रज्ञा प्रकृष्टा ज्ञप्तिः स्वरूपचैतन्यं नेत्रमिव नेत्रं प्रकाशकमस्येति तथोक्तम् ।
सोऽहमित्यादेस्तात्पर्यं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति —
यः कामप्रश्न इति ।
निर्णयप्रकारं संक्षिपति —
संसारेति ।
सोऽहमित्यादिवाक्यान्तरमुत्थापयति —
इदानीमिति ।
आकाङ्क्षापूर्वकं वाक्यमादाय विभजते —
कथमिति ।
सहस्रदानमाक्षिपति —
अत्रेति ।
सर्वस्वदानप्राप्तावपि सहस्रदाने हेतुमेकदेशीयं दर्शयति —
अत्रेत्यादिना ।
कदा तर्हि गुरवे सर्वस्वं राजा निवेदयिष्यति तत्राऽऽह —
श्रुत्वेति ।
ननु पुनः शुश्रूषुरपि राजा किमिति संप्रत्येव गुरवे न प्रयच्छति प्रभूता हि दक्षिणा गुरुं प्रीणयन्ती स्वीयां शुश्रूषा फलयति तत्राऽऽह —
यदि चेति ।
अनाप्तोक्तौ हृदयेऽन्यन्निधाय वाचाऽन्यनिष्पादनात्मकं व्याजोत्तरं युक्तं श्रुतौ त्वपौरुषेय्यामपास्ताशेषदोषशङ्कायां न व्याजोक्तिर्युक्ता तदीयस्वारसिकप्रामाण्यभङ्गप्रसंगादिति दूषयति —
सर्वमपीति ।
एकदेशीयपरिहारसंभवे हेत्वन्तरमाह —
अर्थेति ।
तदुपपत्तिमेवोपपादयति —
विमोक्षेति ।
तस्यापि पूर्वमसकृदुक्तेस्तदीयशुश्रूषाधीनं सहस्रदानमनुचितमित्याशङ्क्य शमादेर्ज्ञानसाधनत्वेन प्रागनुक्तेस्तेन सह भूयोऽपि संन्यासस्य वक्तव्यत्वयोगात्तदपेक्षया युक्तं सहस्रदानमित्याह —
अगतिका हीति ।
ननु संन्यासादि विद्यास्तुत्यर्थमुच्यते महाभागा हीयं यत्तदर्थी दुष्करमपि करोत्यतो नार्थशेषसिद्धिस्तत्राऽऽह —
न चेति ।
न तावत्संन्यासो विद्यास्तुतिर्विदित्वा व्युत्थायेति समानकर्तृत्वनिर्देशादिति पञ्चमे स्थितं नापि शमादिर्विद्यास्तुतिस्तत्रापि विधेर्वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ।
अर्थशेषशुश्रूषया सहस्रदानमित्यत्र जनकस्याकौशलं चोदयति —
नन्विति ।
राज्ञः शङ्कितमकौशलं दूषयति —
नैष इति ।
तत्र हेतुमाह —
आत्मज्ञानवदिति ।
यथाऽऽत्मज्ञानं मोक्षे प्रयोजकं न तथा संन्यासो न चास्मिन्पक्षे तस्याकर्तव्यत्वं प्रतिपत्तिकर्मवदनुष्ठानसंभवादिति राजा यतो मन्यते ततः संन्यासस्य न ज्ञानतुल्यत्वमतो नात ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति पृच्छतीत्यर्थः ।
संन्यासस्य प्रतिपत्तिकर्मवत्कर्तव्यत्वे प्रमाणमाह —
संन्यासेनेति ।
ननु विविदिषासंन्यासमङ्गीकुर्वता न तस्य प्रतिपत्तिकर्मवदनुष्ठेयत्वमिष्यते तत्राऽऽह —
साधनत्वेति।
’त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम्’ इत्युक्तत्वादित्यर्थः ॥ ७ ॥
राज्ञोऽकौशलं परिहृत्य मन्त्रानवतारयति —
आत्मकामस्येति ।
यदेत्याद्यतीतश्लोकेनाऽऽगामिश्लोकानामर्थापौनरुक्त्यं सूचयति —
विस्तरेति ।
ज्ञानमार्गस्य सूक्ष्मत्वे हेतुमाह —
दुर्विज्ञेयत्वादिति ।
विस्तीर्णत्वं पूर्णवस्तुविषयत्वादवधेयम् ।
माध्यन्दिनश्रुतिमाश्रित्याऽऽह —
विस्पष्टेति ।
प्रयत्नसाध्यत्वं तस्य पञ्चम्या विवक्ष्यते ।
कथं पुनरधुनातनो वैदिको ज्ञानमार्गश्चिरन्तनो निरुच्यते तत्राऽऽह —
नित्येति ।
विशेषणप्रकाशितमर्थमुक्त्वा तस्य व्यवच्छेद्यमाह —
न तार्किकेति ।
मन्त्रदृशा लब्धत्वेऽपि कुतो ज्ञानमार्गस्य तत्संस्पर्शित्वमित्याशङ्क्याऽऽह —
यो हीति ।
अनुवेदनलाभयोर्विशेषाभावात्पौनरुक्त्यमाशङ्क्याऽऽह —
अनुवेदनमिति ।
पूर्वशब्देन पाठक्रमानुसारेण लाभो गृह्यते । एवकारमाश्रित्य शङ्कते —
किमसाविति ।
तथा च तद्यो यो देवानामित्याद्यविशेषश्रुतिर्विरुध्येतेति शेषः ।
अवधारणश्रुतेरन्यपरत्वेनान्ययोगव्यवच्छेदकाभावमभिप्रेत्य परिहरति —
नैष दोष इति ।
स्तुतिपरत्वमेव प्रकटयति —
एवं हीति ।
कृतार्थोऽस्मीत्यात्मन्यभिमानकरं स्वानुभवसिद्धमात्मज्ञानं नास्मादन्यदुत्कृष्टं किञ्चिदित्येवं विद्यामवधारणश्रुतिः स्तौतीत्यर्थः ।
यथाश्रुतार्थत्वे को दोषः स्यादिति चेत्तत्राऽऽह —
नन्विति ।
इत्यवधारणश्रुत्या विवक्षितमिति शेषः ।
तत्र हेतुः —
तद्यो य इति ।
सर्वार्थश्रुतेर्ब्रह्मविद्या सर्वार्था सर्वसाधारणीति श्रवणादिति यावत् ।
ब्रह्मविद्यायाः सर्वार्थत्वे वाक्यशेषं प्रमाणत्वेनावतार्य व्याचष्टे —
तदेवेति ।
ननु मोक्षे स्वर्गशब्दो न युज्यते तस्यार्थान्तरे रूढत्वादत आह —
स्वर्गेति ।
यथा ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रुतो ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविषयस्तथा मोक्षप्रकरणे श्रुतः स्वर्गशब्दो मोक्षमधिकरोति । रूढ्यङ्गीकारे ब्रह्मविद्याया निकर्षप्रसंगादिति भावः । जीवन्त एव मुक्ताः सन्तः शरीरपातादूर्ध्वं मोक्षमपियन्तीति संबन्धः ॥ ८ ॥
तस्मिन्नित्यादिपूर्वपक्षमुत्थापयति —
तस्मिन्निति ।
विप्रतिपत्तिमेव प्रश्नपूर्वकं विशदयति —
कथमित्यादिना ।
पिङ्गलं वह्निज्वालातुल्यम् । लोहितं जपाकुसुमसंनिभम् ।