आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
प्रथमोऽध्यायः: त्रयोदशः खण्डः
ननु भक्तिसम्बन्धानामुपासनानां जातत्वात्समस्तस्येत्यादिवक्तव्ये किमनन्तरखण्डेनेत्याशङ्क्याऽह –
भक्तीति ।
इत्यतोऽस्मात्प्रसङ्गादिति यावत् । ऋगक्षराणि गीयन्ते । तद्व्यतिरिक्तानि वाच्यशून्यानि गीतिसिद्ध्यर्थानि स्तोभाक्षराणि परिभाष्यन्ते । तानि च कर्मापूर्वनिर्वृत्तिद्वारेण फलवत्त्वादुपास्यानि तदुपास्तिविधिपरमुत्तरं वाक्यमित्यर्थः ।
वक्ष्यमाणोपासनानां प्रत्येकं स्वातन्त्र्यं नास्तीत्याह –
संहतानीति ।
तेषामनन्तरमुपदेशे हेतुमाह –
सामावयवेति ।
न चैवंविधस्स्तोभो नास्तीति वाच्यमित्याह –
रथन्तर इति ।
तथाऽपि कथं पृथिवीदृष्ट्या यथोक्तस्तोभस्योपास्यत्वं तदाह –
इयमिति ।
इयं वै रथन्तरमित्यत्र पृथिव्या रथन्तरत्वं श्रुतं, प्रस्तुतश्च स्तोभो रथन्तरेऽस्तीत्युक्तं ; तथा च यथोक्तात्सम्बन्धरूपात्सादृश्यात्पृथिवीदृष्ट्या हाउकार उपास्य इत्यर्थः ।
कथं पृनर्वायुदृष्ट्या हाइकारस्योपास्यत्वं तत्राऽऽह –
वाय्वप्सम्बन्धश्चेति ।
हाइकारो वामदेव्ये साम्नि प्रसिद्धः । तस्य च वायोरपां च सम्बन्धो योनिर्मैथुनेच्छावतीनामपां वायुः पृष्टेन्यवर्तत ततो वामदेव्यं सामाभवदिति श्रुतेः । तस्माद्यथोक्ताद्वामदेव्यसामसम्बन्धसामान्याद्वायुदृष्ट्या हाइकारमुपासीतेत्यर्थः ।
कथमथकारस्य चन्द्रदृष्ट्योपासनं तत्राऽह –
अन्ने हीति ।
तथा च थकारसामान्याद्यथोक्तोपास्तिसिद्धिरिति शेषः ।
थकारवदकारसामान्याच्च चन्द्रदृष्ट्याऽथकारमुपासीतेत्याह –
थकारेति ।
अथकारे तावद्व्यक्त्योऽकारोऽन्नात्मनि चन्द्रमस्यपि सोऽस्तीति तद्युक्तं यथोक्तमुपासनमित्यर्थः । प्रथममप्रत्यक्षः पश्चात्प्रत्यक्षीभवन्निति शेषः ।
तत्सामान्यं इहेति व्यपदिश्यमानत्वं, तस्मादात्मदृष्टिरिहेति स्तोभे कर्तव्येत्याह –
तत्सामान्यादिति ।
अग्निदृष्टिरीकाराख्ये स्तोभाक्षरे कर्तव्येत्यत्र हेतुमाह –
ईनिधनानीति ।
ईकारो निधायते येषु सामसु तान्याग्नेयानि प्रसिद्धानि । तथा च तेष्वग्निरीकारश्चेत्युभयोर्भावादस्मात्सादृश्यादीकारमग्निदृष्ट्योपासीतेत्यर्थः ॥ १ ॥
ऊकारमादित्यदृष्ट्या कथमुपासीतेत्याशङ्क्याऽऽह –
उच्चैरिति ।
ऊकारादित्ययोर्विधान्तरेण सादृश्यमाह –
आदित्येति ।
एकारसामान्यान्निहवदृष्टिरेकारे स्तोभे कार्येत्याह –
निहव इत्यादि ।
औहोयिकारस्य विश्वेदेव दृष्ट्योपास्तौ हेतुमाह –
वैश्वदेव इति ।
प्रजापतिदृष्ट्या हिङ्कारोपास्यत्वे हेतुः –
आनिरुक्त्यादिति ।
नीलपीतादिरूपेण निरुक्त्यविषयत्वात्प्रजापतेरित्यर्थः । अव्यक्तत्वाद्रूपादिरहितत्वादित्यर्थः । प्राणस्य चेति चकारात्स्वरस्य चेत्यर्थः । स्वरहेतुत्वं तन्निर्वर्तकत्वेन तदात्मकत्वम् ।
अन्नं या इति वाक्यं व्याचष्टे –
या इति ।
अन्नदृष्टिर्या इति स्तोभे कर्तव्येत्यत्र हेतुमाह –
अन्नेति ।
विराड्दृष्टिर्वागिति स्तोभे कार्येत्यत्र हेतुमाह –
वैराज इति ॥ २ ॥
अनिरुक्तः कारणात्मा । तस्यानिरुक्तत्वं साधयति –
अव्यक्तत्वादिति ।
स चानेकधा कर्यरूपेण सञ्चरतीति सञ्चरः । हुङ्कारोऽपि शाखाभेदेन विकल्प्यमानस्वरूपस्त्रयोदशश्चायं वावेत्यारभ्य गण्यमानस्ततश्च कारणदृष्ट्या हुङ्कारमुपासीतेत्यर्थः ।
उक्तमेवोपपादयति –
अव्यक्तो हीति ।
तत्र विकल्प्यमानत्वं हेतुः ॥ ३ ॥
नैतानि व्यस्तान्युपासनानि प्रत्येकं फलाश्रवणात् । समस्तं पुनरेकमिदमुपासनमेकफलत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह –
स्तोभाक्षरेति ।
उपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेत्यावृत्तेस्तात्पर्यमाह –
द्विरभ्यास इति ।
प्रथमप्रपाठकव्याख्यानसमाप्तावितिशब्दः ॥ ४ ॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां प्रथमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञानकृतायां छान्दोग्यभाष्यटीकायां प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥