आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
तृतीयोऽध्यायः: चतुर्दशः खण्डः
प्रतीकद्वारा ब्रह्मोपासनमुक्त्वा प्रतीकं हित्वा सगुणब्रह्मोपासनमुपन्यस्यति –
पुनरित्यादिना ।
तस्य निरुपाधिकत्वं व्यावर्तयति –
अनन्तेति ।
कथमेकस्यानन्तगुणत्वं तत्राऽह –
अनन्तशक्तेरिति ।
ननु पूर्वमेवास्योपासनान्यतिवृत्तानि तथा च वक्तव्यशेषो नास्तीत्याशङ्क्याऽऽह –
अनेकेति ।
अनेकेषु भेदेषु गायत्र्याद्युपाधिषूपास्यस्यापि ब्रह्मणो मनोमयत्वादिविशिष्टगुणत्वेन विशिष्टशक्तिमत्त्वेन चोपासनान्तरविधानार्थमुत्तरवाक्यमित्यर्थः ।
तस्येदमा परामर्शे हेतुमाह –
प्रत्यक्षादीति ।
ब्रह्मशब्दस्य निरुपाधिकार्थविषयत्वं व्यावर्तयति –
कारणमिति ।
कथं तस्य ब्रह्मत्वं तत्राऽऽह –
वृद्धतमत्वादिति ।
निरतिशयमहत्त्वादित्यर्थः ।
सर्वमनूद्य तस्य ब्रह्मत्वविधाने युक्तिं प्रश्नपूर्वकमाह –
कथमित्यादिना ।
तज्जं च तल्लं च तदनं च तज्जलान् । अवयवलोपश्छान्दसः ।
तत्र तज्जत्वं जगतो व्युत्पादयति –
तस्मादिति ।
तल्लत्वमुपपादयति –
तथेति ।
विपर्ययेण तु क्रमोऽत इति न्यायात्प्रतिलोमतया जननव्युत्क्रमेण तस्मिन्नेव ब्रह्मणि लीयते जगदिति कृत्वा यथा तज्जं तथेति योजना ।
तत्र लयो नाम जगतः शून्यतेति शङ्कां व्यावर्तयति –
तदात्मतयेति ।
तदनत्वं प्रतिपादयति –
तथेति ।
यथा तज्जं तल्लं च तथा तदनं च जगदित्यर्थः । इति तदनमिति शेषः ।
युक्तिसिद्धमर्थं निगमयति –
एवमिति ।
ब्रह्मव्यतिरेकेण त्रिष्वपि कालेषु जगतोऽग्रहणात्तदात्मत्वेनाविशिष्टं जगत्तदेव स्यादिति योजना । युक्तिसिद्धमपि जगतो ब्रह्मत्वं प्रत्यक्षादिविरुद्धं नाङ्गीकारमर्हति ।
न हि सद्वितीयमद्वितीयं युक्तमित्याशङ्क्याऽऽह –
यथा चेति ।
सर्वस्य ब्रह्मत्वे फलितमाह –
यस्माच्चेति ।
कियन्तं कालं प्रत्ययमावर्तयेदित्याकाङ्क्षापूर्वकं तत्त्वनिश्चयपर्यन्तमिति दर्शयितुं व्यवहितं वाक्यमवतार्य व्याचष्टे –
कथमित्या दिना ।
उपासीतेत्यस्य क्रतु कुर्वीतेत्यनेन व्यवहितेन सम्बन्ध इति योजना ।
क्रत्वनुष्ठानस्य फलं पृच्छति –
किं पुनरिति ।
तत्र क्रतुकरणं च केन प्रकारेणेति प्रश्नान्तरं दर्शयति –
कथं वेति ।
ब्रह्मभावसाधनत्वात्क्रतुकरणस्य फलप्रश्नो नास्तीत्याशङ्क्याऽऽह –
क्रतुकरणं चेति ।
न हि जीवस्य स्थितस्य नष्टस्य वा सद्भावः संभवतीति भावः ।
क्रतुकरणस्येदं प्रयोजनं स च क्रतुरेवं क्रियते तत्करणं वाऽनया रीत्या ब्रह्मसद्भावं साधयतीत्यस्यार्थजातस्य प्रतिपादनार्थमाखण्डसमाप्तेरथेत्यादिरुत्तरो ग्रन्थ इत्याह –
इत्यस्यार्थस्येति ।
अथ खल्वित्यत्र पूर्ववत्खलृशब्दोऽथशब्दस्तु हेत्वर्थ इत्यत्र हेतुरूपमर्थं विवृणोति –
यस्मादिति ।
यद्वाऽथेत्यारभ्य पुरुष इत्यन्तो ग्रन्थो हेत्वर्थ इत्युक्त्वा तमेव हेतुरूपमर्थं दर्शयति –
यस्मादिति ।
यथाक्रतुरित्यस्मादधस्तात्तस्माच्छब्दो द्रष्टव्यः ।
अस्मिंल्लोक इति श्रुतिमादाय व्याचष्टे –
जीवन्निहेति ।
इह वर्तमाने देहे जीवन्सन्निति यावत् ।
क्रतुकरणेन किं कर्तव्यं फलमिति प्रश्नं व्याचष्टे –
तथेति ।
क्रत्वनुरूपफलात्मकत्वे पुरुषस्य स्मृतिं सम्वादयति –
एवं हीति ।
शास्त्रमेवोदाहरति –
यं यमिति ।
कथं वा क्रतुः कर्तव्य इति प्रश्नं प्रत्याह –
यत इति ।
क्रत्वनुरूपफलात्मकः पुरुषो भवतीत्येवंरूपा व्यवस्थेति यावत् । एवं जानन्क्रत्वनुरूपं फलमिति शास्त्रतः पश्यन्नित्यर्थः ।
कोऽसौ क्रतुरित्याशङ्क्याऽऽह –
यादृशमिति ।
स क्रतुं कुर्वीतेत्यस्यार्थं निगमयति –
यत एवमिति ॥१॥
क्रतुकरणप्रकारमेव प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति –
कथमित्यादिना ।
कथमिदं मनःप्रायत्वमित्यपेक्षायां मनःशब्दार्थप्रदर्शनपूर्वकं तत्प्रायत्वं व्युत्पादयति –
मनुत इति ।
मनोद्वारा तदुपाधिः पुरुषो विषयप्रवणो भवतीत्यर्थः ।
तत्प्रायत्व फलमाह –
तथेति ।
पुरुषो हि तत्प्रायः सन्मनसि प्रवर्तमाने स्वयमपि तद्वदेव प्रवृत्त इव लक्ष्यते । तथा निवर्तमाने मनसि निवृत्त इव चावगम्यते । वस्तुतस्तु पुरुषो न प्रवृत्तो निवृत्तो वा ध्यायतीवेत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । अत एव मनोमयत्वादेवेति यावत् । संमूर्छितत्वं संपिण्डितत्वम् ।
विज्ञानशक्तेः क्रियाशक्तेश्चैकस्मिन्नेव लिङ्गात्मनि संपिण्डितत्वे श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति –
यो वा इति ।
आथर्वणीं श्रुतिं यथोक्ते विशेषणद्वये प्रमाणयति –
मनोमयः प्राणेति ।
मनोवृत्तिभिर्विभाव्यमानत्वादात्मा मनोमयः प्राण एव प्रत्यगात्मनः सूक्ष्मं शरीरं तस्य चासौ स्थूलाद्देहाद्देहान्तरं प्रति नेतेत्याथर्वणश्रुतेरात्मनि विशेषणद्वयसिद्धिः । एतच्च विशेषणद्वयं जीवगतमपि तदभेदविवक्षया ब्रह्मणि द्रष्टव्यमित्यर्थः ।
सत्यसङ्कल्प इत्यत्र विशेषणेन ध्वनितमर्थं दर्शयति –
न यथेति ।
इवशब्दस्तथार्थः ।
कथं संसारिसङ्कल्पस्यानैकान्तिकफलत्वं तत्राऽह –
अनृतेनेति ।
सङ्कल्पस्यानृतेन संसारिणि प्रत्यूढत्वे वाक्यशेषं प्रमाणयति –
वक्ष्यतीति ।
जडाजडयोराकाशेतरयोर्न तुल्यतेत्याशङ्क्याऽऽह –
सर्वगतत्वमिति ।
सर्वकर्मेति सर्वक्रियाश्रयत्वमीश्वरस्योच्यते तदयुक्तं निष्क्रियत्वश्रुतेरित्याशङ्क्य व्याचष्टे –
सर्वमिति ।
संसारिभ्यो विशेषसिद्ध्यर्थं विशिनष्टि –
दोषरहिता इति ।
उदाहृतां स्मृतिमाश्रित्योक्तमाक्षिपति –
नन्विति ।
कामसामानाधिकरण्ये बाधकोपलम्भाद्बहुव्रीहिरेवेति परिहरति –
न कामस्येति ।
तस्य कार्यत्वात्तदैक्ये ब्रह्मणोऽनादित्वं बाध्यते चेतनशेषत्वाच्च कामस्य तदैक्ये ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यं हीयते । तथा च कर्मधारयासम्भवाद्बहुव्रीहिरेवेत्यर्थः ।
कथं तर्हि कामोऽस्मीति तादात्म्यस्मृतिरित्याशङ्क्याऽऽह –
तस्मादिति ।
कामेश्वरयोः सामानाधिकरण्यासम्भवात्प्रकृतश्रुतौ बहुव्रीहिर्यथेष्टस्तथा स्मृतावपि ब्रह्मपारतन्त्र्यमात्रं कामस्य विवक्षितम्, श्रुत्यनुसारेण स्मृतेर्नेतव्यत्वादित्यर्थः ।
सर्वशब्दाद्दुर्गन्धानामपि ब्रह्मणि प्राप्तौ विशिनष्टि –
सुखकरा इति ।
सर्वशब्दसङ्कोचे कारणमाह –
पुण्य इति ।
यथा सर्वगन्ध इत्यत्र सुखकरा गन्धा ब्रह्मसम्बन्धिनो दर्शितास्तथा सर्वरस इत्यत्रापि सुखकरा एव रसास्तत्सम्बन्धिनो ग्राह्या इत्याह –
तथेति ।
अत्रापि सर्वशब्दसङ्कोचे कारणमाह –
अपुण्येति ।
न तद्ग्रहणं परस्मिन्निति शेषः ।
तच्छब्दार्थमेवोपपादयति –
पाप्मना हीति ।
एष इति घ्राणप्राणोक्तिः ।
भवतु पाप्मसंसर्गकृतमपुण्यगन्धादिग्रहणं तथाऽपि कथं तदीश्वरे सर्वज्ञे नास्तीत्याशङ्क्याऽऽह –
न चेति ।
निमित्ताभावादीश्वरस्य न स्वसम्बन्धित्वेनापुण्यगन्धादिग्रहणमित्यर्थः ।
तस्य पाप्मासंसर्गे हेतुमाह –
अविद्यादीति ।
आदिपदेनास्मितारागद्वेषाभिनिवेशादयो गृह्यन्ते ।
अभ्यात्त इति रूपं तदर्थं च दर्शयन्कर्मणि निष्ठां व्यावर्तयति –
अततेरिति ।
वाक्शब्दस्य निष्पत्तिप्रकारं रचयति –
वचेरिति ।
अत्रेति श्रुतेरीश्वरस्य चोक्तिः । उपलक्षणार्थो घ्राणादिप्रतिषेधस्येति शेषः ।
अथेश्वरे घ्राणादिप्राप्तेरभावात्तत्प्रतिषेधो नोपलक्ष्येतात आह –
गन्धेति ।
आदिशब्देन कामादिरुक्तः ।
युक्तं चान्योपलक्षणं साक्षादेवान्यत्र प्रतिषेधश्रवणादित्याह –
अपाणीति ।
आदिपदेन स वेत्ति वेद्यमित्यादि गृह्यते ।
ईश्वरस्य संभ्रमाभावं प्रतिपादयति –
अप्राप्तप्राप्तौ हीति ॥२॥
यथोक्तस्य परस्य प्रत्यगात्माभेदं दर्शयति –
एष इति ।
व्रीह्याद्यनेकोपादानस्योपयोगमाह –
अत्यन्तेति ।
अणीयस्त्वज्यायस्त्वव्यपदेशयोर्मिथो विरोधमाशङ्क्य परिहरति –
श्यामाकेति ।
पृथिव्यन्तरिक्षादिवदीश्वरस्य सातिशयं महत्त्वं विवक्षितमिति शङ्कां वारयति –
ज्यायःपरिमाणाच्चेति ।
पुनरुक्तेरुपयोगमाह –
मनोमय इत्यादिनेति ॥३॥
यस्तैर्लक्ष्यते स एवेश्वरः केवल इति यावत् । ईश्वरो यथोक्तगुणो ध्येय इत्युक्ते गुणानामपि ध्यानकर्मत्वं दुर्वारमित्याशङ्क्याऽह –
यथेति ।
पुनरुक्तिफलमुपसंहरति –
तस्मादिति ।
सगुणस्येश्वरस्य ध्येयत्वे गमकान्तरमाह –
अत एवेति ।
स्वरूपवाचकस्याऽऽत्मनः श्रुत्यनुपपत्तेर्न तद्बलादद्वैतवाक्यार्थसिद्धिरित्यर्थः ।
भेदलिङ्गाच्चेदिह भेदो विवक्षितस्तर्हि षष्ठेऽपि तल्लिङ्गदर्शनान्नाखण्डवाक्यार्थसिद्धिरिति शङ्कते –
नन्विति ।
नात्र भेदो विवक्षितः ।
आरब्धः संस्कारः सुखादिर्येन कर्मणा तच्छेषस्थितौ तात्पर्यादिति परिहरति –
नाऽऽरब्धेति ।
सत्सम्पत्तौ कालान्तरितत्वमेवात्र विवक्षितं किं न स्यादित्याशङ्क्याऽऽह –
नेति ।
कालान्तरभावित्वे स्मपत्तेरिष्टे तत्त्वमसीति ब्रह्मभावस्य वर्तमानोपदेशानुपपत्तेरिति हेतुमाह –
अन्यथेति ।
ननु प्रकरणानुगृहीताभ्यामात्मब्रह्मशब्दाभ्यामत्रापि ब्रह्मात्मैक्यमेव विवक्षितमित्यत आह –
यद्यपीति ।
लिङ्गानुगृहीतषष्ठीश्रुतिवशात्प्रकरणानुगृहीते श्रुती कथञ्चिन्नेतव्ये प्रकरणश्रुतिभ्यां लिङ्गश्रुत्योर्बलवत्त्वादात्मश्रुतेश्चान्यथोपपत्तेरुक्तत्वादिति भावः । सगुणब्रह्मोपासकस्य सकृत्तत्त्वधीमात्रान्नादृष्टं फलं सिध्यति ।
किन्तु देहपातकालेऽपि साक्षात्कारानुवृत्त्या भवितव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽह –
यथाक्रतुरूपस्येति ।
अध्यवसायानुरूपस्य सगुणस्य परमात्मनोऽहं प्रतिपत्ताऽस्मीत्येवं विदो यस्याद्धा स्यान्निश्चयः प्रेत्याहमेष स्यामेव न तु न स्यामिति क्रतुफलसम्न्धे संशयोऽस्ति । स क्रत्वनुसारेणैव परमात्मभावं प्राप्नोति । तथा चाद्धेति वाक्यान्मरणकालेऽपि साक्षात्कारेण भवितव्यमिति प्रतिभातीत्यर्थः ।
यथोक्तस्यार्थस्य साम्प्रदायिकत्वं कथयति –
इत्येतदिति ।
आदरः क्रतुफलसम्बन्धविषयः ॥४॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥