आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
तृतीयोऽध्यायः: अष्टादशः खण्डः
ननु यज्ञविज्ञानेन वक्ष्यमाणविज्ञानस्य न सङ्गतिरस्तीति कथं पौर्वापर्यमित्याशङ्क्यानन्तरखण्डस्य व्यवहितेन सम्बन्धमाह –
मनोमय इति ।
इति चेश्वर उक्त इति पूर्वेण सम्बन्धः ।
तत्र ब्रह्मणो गुणयोरेकदेशत्वेन मन आकाशश्चोक्त इत्याह –
ब्रह्मण इति ।
यथोक्तगुणकब्रह्मदृष्ट्यसमर्थस्य तयोरेव सम्पूर्णब्रह्मदृष्टिकथनार्थमुत्तरग्रन्थमवतारयति –
अथेति ।
एवमुभयमुपदिष्टं भवतीति सम्बन्धः ।
तदेवोभयं विभजते –
अध्यात्ममिति ।
कथं मनोदृष्टिविषयत्वेनाध्यात्मं मनो ब्रह्मेत्युपासनं विधित्स्यते तत्राऽऽह –
मनसेति ।
तथाऽपि कथं ब्रह्मदृष्टेराकाशं विषयी भवति न हि तेनोपलभ्यते ब्रह्मेत्याशङ्क्याऽऽह –
आकाशश्चेति ।
ब्रह्मदृष्टेर्योग्यमिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥१॥
अध्यात्ममधिदैवतं च विहितस्योपासनस्याङ्गानुचिन्तनं दर्शयति –
तदेतदिति ।
मनसश्चतुष्पात्त्वं प्रश्नपूर्वकं व्युत्पादयति –
कथमित्यादिना ।
आधिदैविकस्याऽऽकाशस्य चतुष्पात्त्वं प्रकटयति –
अथेत्यादिना ।
मन अकाशयोरुक्तं चतुष्पात्त्वं निगमयति –
एवमिति ॥२॥
आध्यात्मिकान्पादान्प्रपञ्चयति –
तत्रेति ।
पादत्वं वाचो व्युत्पादयति –
वाचा हीति ।
यथा गवादिगन्तव्यं पादेनैव प्राप्नोति देवदत्तोऽपि वाचैव पादेन वक्तव्यं विषयं प्रतिलभते । तेन तस्या युक्तं पादत्वमित्यर्थः ।
प्राणस्य वाच इव पादत्वं दर्शयति –
तेनापीति ।
आधिदैविकान्पादान्विवृणोति –
अथेति ।
यथा गोरुदरे पादा लग्ना लक्ष्यन्ते तथाऽऽकाशस्योदर इवाग्न्यादयो लग्ना दृश्यन्ते । तस्मात्तस्य ते पादा इव भवन्तीत्यर्थः ।
द्विविधपादविवरणमुपसंहरति –
एवमिति ।
सम्प्रत्याध्यात्मिकपादानामाधिदैविकपादैरधिष्ठेयतया सम्बन्धोऽनुचिन्तनीय इति दर्शयितुमुपक्रमते –
तत्रेति ।
सोऽग्निनेत्यादेरर्थान्तरमाह –
अथवेति ।
कीर्तियशसोः प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वाभ्यां भेदः ॥३॥
सर्वत्रेत्युभयतः सम्बध्यते ॥४ - ५ - ६ ॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां तृतीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥