आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
प्रथमोऽध्यायः: अष्टमः खण्डः
अध्यात्माधिदैवतस्थानभेदावच्छिन्नपरमात्मदृष्ट्योद्गीथोपासनमखिलपाप्मापगमफलमुक्तम् । सम्प्रति स्थानभेदावच्छेदं हित्वा परोवरीयस्त्वगुणकपरमात्मदृष्ट्योद्गीथोपासनं परोवरीयस्त्वप्राप्तिफलकमानीतवानाम्नाय इति प्रकरणतात्पर्यमाह –
अनेकधेति ।
तर्हि विवक्षितमुपासनमेवोच्यतां किमाख्यायिकयेत्याशङ्क्याऽऽह –
इतिहासस्त्विति ।
इतिहासः पूर्ववृत्तम् । इतिह(स्य)भाव ऐतिह्यम् । समेतानामिति निर्धारणे षष्ठी ।
ननु सर्वस्मिञ्जगति त्रयाणामेवोद्गीथादिझाने कौशलमिति किं नोच्यते किमिति तेषां मध्ये त्रयाणामेव तन्नैपुण्यं प्रतिज्ञायते तत्राऽऽह –
न हीति ।
अमुष्य प्रसिद्धस्यापत्यमामुष्यायणो द्वयोरामुष्यायणो द्व्यामुष्यायणः । तव मम चायमिति परिभाषया धर्मतः परिगृहीत इति यावत् ।
किमर्थो वादारम्भ इत्यत आह –
तथा चेति ।
प्रवृत्ते वादे तस्मिन्विवक्षितेऽर्थे विद्या येषां तैः सह सम्वादे दृष्टमेव फलमित्यर्थः । इतिशब्दस्य प्रयोजनमित्यनेन सम्बन्धः ।
वादारम्भस्य दृष्टफलत्वे फलितमाह –
अत इति ।
इतिहासस्तु सुखावबोधार्थं इत्युक्तेन समुच्चयार्थश्चकारः ।
कथं यथोक्तं फलं दृष्टमित्याशङ्क्याऽऽह –
दृश्यते हीति ।
शीलकादीनां तद्विद्ययोगे विपरीतधीध्वंसादिकं फलमिति शेषः ॥ १ ॥
तत्रेति निर्धारणार्था सप्तमी । राज्ञः प्रागल्भ्योपपत्तेरित्युक्तं तस्य राजत्वे हेत्वभावादित्याशङ्क्याऽऽह –
ब्राह्मणयोरितीति ।
पक्षान्तरं विशेषणसामर्थ्यादुत्थाप्याङ्गीकरोति –
अर्थेति ॥ २ ॥
राज्ञा यथोक्तेन प्रकारेणोक्तयोर्ब्राह्मणयोर्मध्ये शालावत्यो दाल्भ्यं प्रत्युवाचेति सम्बन्धः ॥ ३ ॥
साम्नो गतिरित्यन्वयः । सामशब्दार्थमाह –
प्रकृतत्वादिति ।
तस्य पूर्वोत्तरग्रन्थयोः प्रकृतत्वं प्रकटयति –
उद्गीथो हीति ।
गतिशब्दस्य क्रियाविषयत्वं व्यावर्तयति –
आश्रय इति ।
औपचारिकमाश्रयं निरस्यति –
परायणमित्येतदिति ।
स्वरो ध्वनिभेदः कथमुद्गीथस्य गतिरित्याशङ्क्याऽऽह –
स्वरात्मकत्वादिति ।
तद्व्यञ्जकतया तदाश्रयत्वेन तत्तादात्म्याद्भवति स्वरस्तस्य गतिरित्यर्थः ।
साम्नः स्वरात्मकत्वेऽपि कतं तद्गतित्वमित्याशङ्क्य दृष्टान्तेन परिहरति –
यो यदात्मक इति ।
प्राणस्यान्नावष्टम्भत्वे वाजसनेयश्रुतिं प्रमाणयति –
शुष्यतीति ।
वत्सस्थानीयस्य प्राणस्यान्नं दाम बन्धनमिति च श्रुतेरित्यर्थः । ता अन्नमसृजन्तेति श्रुतेरन्नस्याप्सम्भवत्वं द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥
कथमपामसौ लोको गतिस्तत्राऽऽह –
अमुष्मादिति ।
इति पृष्टो दाल्भ्य उवाच हेति सम्बन्धः ।
तत्र च्छन्दसि कालनियमाभावमभिप्रेत्य क्रियापदं व्याकरोति –
आहेति ।
यद्यपि परो नास्याऽऽश्रयान्तरं प्रतिपद्यते तथाऽपि त्वया तद्वाच्यमेवेत्याशङ्क्याऽऽह –
अत इति ।
अतःशब्दार्थमेव स्फोरयति –
स्वर्गेति ।
तस्मात्स्वर्गलोकप्रतिष्ठं सामेति पूर्वेण सम्बन्धः ।
स्वर्गसंस्तावं सामेत्यत्र प्रमाणमाह –
स्वर्ग इति ॥ ५ ॥
उपदेशपारम्पर्यमागमः । यत्कृतकं तदनित्यमिति स्वर्गस्यान्तवत्त्वान्न परायणत्वं सम्भवतीत्याशयेनाऽऽह –
किलेति चेति ।
यथोक्तं न्यायं सूचयतीति शेषः ।
न्यायागमाभ्यामप्रतिष्ठितं ते सामेत्युपसंहरति –
दाल्भ्येति ।
स्वर्गप्रतिष्ठितं सामेति ज्ञाने दोषं दर्शयति –
यस्त्विति ।
असहिष्णुर्मिथ्यावचनमसहमानः सन्निति यावत् । एतस्मिन्काले मिथ्यावचनावस्थायामित्यर्थः । विपरीतं विज्ञानं यस्य स तथोक्तस्तं प्रतीति विग्रहः ।
तदेव विपरीतज्ञानभिनयति –
अप्रतिष्ठितमिति ।
सामाप्रतिष्ठितं प्रतिष्ठितमिति विपरीतज्ञानं प्रति कश्चिद्ब्रूयादिति सम्बन्धः ।
तदीयवचनमेव दर्शयति –
एवमिति ।
स तथा कथयतु मम तु किं स्यादित्याशङ्क्याऽऽह –
एवमुक्तस्येति ।
तथैव विदुषः शापवाक्यानुसारेणेति यावत् । तदिति शिरोनिरुक्तिः ।
शापदानाय प्रवृत्तस्त्वयमिति शङ्कां वारयति –
नत्विति ।
मूर्धपातोपन्यासानर्थक्यमाशङ्कते –
नन्विति ।
अपराधाभावेऽपि परोक्तिवशान्मूर्धपाते दोषमाह –
अन्यथेति ।
सति चापराधे परोक्तिवैधुर्यान्मूर्धपाताभावे दोषं कथयति –
कृतेति ।
अपराधस्य मूर्धपातहेतोरपि सहकार्यपेक्षत्वादभिव्याहरणं नानर्थकमित्युत्तरमाह –
नैष दोष इति ।
कर्मणः शुभादेराचरितस्य निमित्तापेक्षया फलहेतुत्वेऽपि प्रकृतेऽपराधिनि कुतो व्याहरणापेक्षेत्याशङ्क्याऽऽह –
तत्रेति ।
तत्र शुभादौ कर्मण्येव निमित्तापेक्षया फलप्रदे सतीत्यर्थः । इति पराभिव्याहरणमर्थवदिति शेषः ॥ ६ ॥
हन्तेत्यादि व्याकरोति –
एवमिति ।
कथमनुष्य लोकस्यैतल्लोकप्रतिष्ठत्वं तदाह –
अयं लोक इति ।
आदिशब्दः श्राद्धादिसङ्ग्रहार्थः ।
तत्रैव श्रुतिं प्रमाणयति –
इतीति ।
अस्माल्लोकात्प्रदीयमानं चरुपुरोडाशाद्यग्निद्वारोपजीवन्ति देवा इति श्रौती प्रसिद्धिरित्यर्थः ।
भवतु परं लोकं प्रति प्रतिष्ठात्वमस्य लोकस्य तथाऽपि कथमयं लोकः साम्नः प्रतिष्ठेत्याशङ्क्याऽऽह –
प्रत्यक्षं हीति ।
पृथिव्याः सर्वाणि भूतानि प्रति प्रतिष्ठात्वे फलितमाह –
अत इति ।
साम्नोऽपि सर्वान्तर्भावादित्यर्थः ।
तथाऽपि प्रतिष्ठान्तरं त्वया वाच्यमित्याशङ्क्याऽऽह –
अतो वयमिति ।
यस्मादेतल्लोकप्रतिष्ठात्वेन संस्तुतं साम तस्मादिदं साम प्रत्येतमेव लोकं प्रतिष्ठां जानीम इति योजना ।
कथं प्रतिष्ठात्वेन सामत्वाविशेषात्पृथिव्या साम संस्तुतमित्याशङ्क्याऽऽह –
इयमिति ।
इयं वै रथन्तरमिति रथन्तरशब्दवाच्यस्य सामविशेषस्य पृथिवीत्वेन स्तुतत्वादुद्गीथस्यापि सामत्वविशेषात्पृथिव्यात्मत्वं सम्भाव्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥
हन्ताहमेतदित्यत्रानन्तं सामैतदित्युच्यते ॥ ८ ॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां प्रथमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥