आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)

अष्टमोऽध्यायः: चतुर्थः खण्डः

वाक्यान्तरमादत्ते –
अथेति ।

तस्य तात्पर्यमाह –
उक्तलक्षण इति ।
प्रकारान्तरेण स्तुतिप्रारम्भार्थो वाक्यस्थोऽथशब्दः ।

किमिति स्तुतिरित्यपेक्षायां स्तुत्ये ब्रह्मण्याधारे ब्रह्मचर्याख्यस्य साधनस्य सम्बन्धविधानार्थमित्याह –
ब्रह्मचर्येति ।

यथा मृदादिमयः सेतुर्व्यवस्थाहेतुरस्येदं क्षेत्रमिति तथाऽयमपि व्यवस्थाहेतुरित्याह –
सेतुरिवेति ।

सेतुत्वं साधयति –
विधृतिरिति ।

विधारकत्वमुपपादयति –
अनेनेति ।
वर्णाश्रमादीत्यादिशब्दो वयोवस्थाविषयः । फलादीत्यादिशब्दस्तु तदवान्तरजातीयविषयः । कर्त्रनुरूपक्रियादिभेदविषयनियमः सह वर्णादिव्यवस्थापयता परमेश्वरेण सर्वं जगद्विधृतमिति सम्बन्धः ।

अन्वयमुखेनोक्तमेव व्यतिरेकमुखेनाऽऽह –
अध्रियमाणं हीति ।

उक्तमेवार्थं प्रश्नपूर्वकं विशदयति –
किमर्थमित्यादिना ।

नैतमिति प्रतीकग्रहणं यत्तद्व्याचष्टे –
सेतुमित्यादिना ।

तदेव वैधर्म्यदृष्टान्तेन स्पष्टयति –
यथेत्यादिना ।

परमात्मनो न कालपरिच्छेद्यतेत्यत्राऽऽथर्वणश्रुतिं प्रमाणयति –
यस्मादिति ।

तरतीति तरतेरतिक्रमणार्थो नाऽऽत्मनि सम्भवतीत्यत्र हेतुमाह –
कारणं हीति ।

कार्यस्य कारणातिक्रमणं माभूत् अहोरात्रादेस्त्वात्मातिक्रमणं किं न स्यादित्याशङ्क्याऽऽह –
अहोरात्रादि चेति ।

तरतेरतिक्रमणार्थत्वमङ्गीकृत्यापि निषेधे हेतुमाह –
अन्येनेति ।

तरतिवाक्यस्यापहतपाप्मादिवाक्येन पौनरुक्त्यमाशङ्क्य परिहरति –
यद्यपीति ।

विशेषणानामानन्त्यात्प्रत्येकं प्रतिषेधवचनासम्भवमभिप्रेत्याऽऽह –
अहोरात्राद्या हीति ।

पाप्मकार्याणामात्मानमप्राप्यैव निवृत्तौ हेतुमाह –
अपहतेति ॥१॥

यथोक्तसेतुप्राप्तौ फलितमाह –
यस्मादिति ।

स्वाभाविकमस्यानर्थत्वमित्याशङ्क्याऽऽह –
देहवत्त्व इति ।
विद्धो दुःखादिसम्बन्धी ।

इतश्चाऽऽत्मसेतोरस्ति महाभागधेयत्वमित्याह –
किंचेति ।

कथं सर्वमपि तमोरूपमहरेव विदुषः स्यान्नहि विद्ययाऽपि विरुद्धोऽर्थः सिद्ध्यतीत्याशङ्क्याऽऽह –
विज्ञप्तीति ।

तत्र हेतुमाह –
सकृदिति ।
ब्रह्मलक्षणोऽवेद्यो लोकः स्वप्रकाशचिदेकतानो यतोऽवतिष्ठतेऽतस्तद्रूपत्वाद्विदुषो यथोक्तरूपत्वमविरुद्धमित्यर्थः ॥२॥

विद्याफले यथोक्तरीत्या व्यवस्थिते सत्येतत्फलं विद्यावत्त्वेन केषां सिद्ध्यतीत्याशङ्क्याऽऽह –
तत्रेति ।
ब्रह्मचर्यवतां विद्याद्वारा ब्रह्माख्यो लोकः फलतीत्यर्थः ।

तेषामेवेत्येवकारद्योतितमर्थमाह –
नान्येषामिति ।
ब्रह्मविदामपीति वाङ्मात्रब्रह्मवित्त्वमुच्यते । तेषां ब्रह्मचर्यवतां ब्रह्मविदामिति यावत् ।

ब्रह्मचर्यसाधनवतामेव ब्रह्मवित्त्वेन ब्रह्माख्या लोको भवतीति स्थिते फलितमाह –
तस्मादिति ।
साधनं ब्रह्मविद्यायामिति शेषः । ब्रह्मविदामिति भाविनीं वृत्तिमाश्रित्योक्तम् ॥३॥
॥ इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायामष्टमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥