आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
द्वितीयोऽध्यायः: नवमः खण्डः
वाग्दृष्टेरनन्तरमादित्यदृष्टिर्विधीयते । तस्य वाङ्मयत्वात् । नच तद्विधानं युक्तम् । पूर्वमप्यादित्यदृष्टिविशिष्टोपासनस्योपदिष्टत्वादित्याशङ्क्याऽऽह –
अवयवमात्र इति ।
तस्य सामत्वे हेतुं पृच्छति –
कथमिति ।
सर्वदेत्यादिवाक्यमुत्तरत्वेनाऽऽदत्ते –
उच्यत इति ।
उच्चैः सन्तमादित्यं गायन्तीत्यादित्यस्योद्गीथत्वे हेतुः श्रुत्योक्तः । तथा सामत्वेऽपि तस्य हेतुरुच्यत इत्यर्थः ।
तमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति –
कोऽसाविति ।
नोदेता नास्तमेतेत्यादिदर्शनादित्यर्थः ।
मां प्रतीत्यादि व्याचष्टे –
मां प्रतीति ।
अन्यशब्दस्यान्यत्र वृत्तिर्नान्तरेण किञ्चिन्निमित्तमित्यादित्यस्य सामत्वे हेतुरुच्यते चेत्तद्भेदानां हिङ्कारादित्वेऽपि कुतो निमित्तं श्रुत्या नोक्तमित्याशङ्क्याऽऽह –
उद्गीथेति ।
आदित्यस्योद्गीथेन सहोर्ध्वत्वं सामान्यं श्रुत्योक्तं तदनुसारेणास्मदुक्तप्राथम्यादिसामान्यं यथा पृथिव्यादिषु हिङ्कारादित्वं गम्यते तथाऽऽदित्यप्रभेदानामपि हिङ्कारादित्वं शक्यावगममिति श्रुत्या तेषां तद्भावे नोक्त्रं कारणमित्यर्थः ।
तर्हि सामत्वेऽपि कारणोत्प्रेक्षासम्भवान्न वक्तव्यं कारणमित्याशङ्क्याऽऽह –
सामत्वे पुनरिति ।
सामत्वं तत्रनिमित्तमिति यावत् ॥१॥
समः सर्वेणेत्युक्तं व्यक्तीकरोति –
तस्मिन्निति ।
वेदनप्रकारं प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति –
कथमित्यादिना ।
धर्मरूपं सुखकरत्वात् । धर्मकार्यात्मकं रूपमिति यावत् । तद्दृष्ट्या हिङ्कारोपासने प्राथम्यं हेतुः ।
पशवो यथोक्तमादित्यरूपमुपजीवन्तीत्यत्र किं प्रमाणं तदाह –
यस्मादिति ।
तेषां हिङ्करणं साधयति –
तस्मादित्यादि ।
तद्भक्तिभजनशीलत्वादित्यस्मात्प्रागेव तस्मादित्यस्य सम्बन्धः ॥२॥
सवितरि प्रथमोदिते सति यत्तस्य रूपं तद्दृष्ट्या प्रस्तावस्योपास्यत्वे पूर्वस्मादानन्तर्यं हेतुः । यथोदयात् प्राचीनं रूपं पशुभिरुपजीव्यते तथेत्याह –
पूर्ववदिति ।
उदयात्पराचीनमादित्यरूपं मनुष्या उपजीवन्तीत्यत्र लिङ्गमाह –
तस्मादिति ।
प्रत्यक्षपरोक्षभावेन प्रस्तुतिप्रशंसयोर्भेदः ॥३॥
गोशब्दवाच्यानां रश्मीनां जगन्मण्डलेन सङ्गमनं सम्बन्धगमनमित्यर्थः । वत्सैः सङ्गमनमिति सम्बन्धः । सङ्गमकालीनमादित्यरूपमारोप्याऽऽदिभक्तेरोङ्कारस्योपास्यत्वे द्वयोराकारसामान्यं हेतुः । पक्षिणां यथोक्तमादित्यरूपमुपजीव्यमित्यत्र हेतुमाह –
यत इति ॥४॥
ऋजुर्मध्यंदिने यदादित्यस्य रूपं तद्दृष्ट्योद्गीथोपासने श्रैष्ठ्यं हेतुः । तत्कालीनादित्यरूपस्य देवोपजीव्यत्वे हेतुमाह –
द्योतनेति ।
तथाऽपि तस्य देवैरुपजीव्यत्वं कथमिति चेत्तत्राऽऽह –
तस्मादिति ॥५॥
अथ यदूर्ध्वमिति वाक्यमादाय व्याचष्टे –
मध्यंदिनादिति ।
तद्दृष्ट्या प्रतिहारोपासने प्रतिशब्दसामान्यं हेतुः । तस्मिन्काले सवितुरस्तं गिरिं प्रति हरणात् ।
यथोक्तमादित्यरूपं गर्भैरुपजीव्यमित्यत्र गमकमाह –
अत इति ।
ऊर्ध्व योनेरुपरिष्टाज्जठरं प्रतीत्यर्थः । यतो गर्भाः पूर्वोक्तविशेषणवन्तोऽत इति यावत् । तद्द्वारं पतनद्वारम् ॥६॥
तत्र तत्कालीनादित्यदृष्ट्योपद्रवमुपासीत तस्य तदाऽस्ताचलं प्रत्युपद्रवणादित्याह –
अथेति ।
आरण्यानां पशूनां यथोक्तरूपोपजीवनमुपपादयति –
तस्मादित्यादिना ।
श्वभ्रं गर्तं गुहेति यावत् ॥७॥
तत्सवितृरूपमिति शेषः । तद्दृष्ट्या निधनोपासने समाप्तिसामान्यं हेतुः । यथोक्तमादित्यरूपं पितृभिरुपजीव्यमित्यत्र गमकमाह –
तस्मादित्यादिना ।
तत्र तत्राथशब्दस्तत्तदुपासनानन्तर्यार्थो व्याख्येयः ।
एवं खल्वित्यादिवाक्यमपेक्षितं पूरयन्व्याकरोति –
एवमिति ॥८॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां द्वितीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥