आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
तृतीयोऽध्यायः: षोडशः खण्डः
वृत्तमनूद्य पुरुषो वावेत्यादिखण्डान्तरमवतारयति –
पुत्रायुष इति ।
किमित्यात्मनो दीर्घजीवनं समर्थ्यते तत्राऽऽह –
जीवन्निति ।
यथोक्तफलहेतुभूतं विद्यामुत्थापयति –
इत्यत आत्मनमिति ।
कथंभूतस्याऽऽत्मनो यज्ञत्वं सम्पाद्यते तत्राऽऽह –
पुरुष इति ।
अवधारणार्थं समर्थयते –
तथा हीति ।
यज्ञावयवसादृश्यात्पुरुषे यज्ञदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तम् ।
कथं सादृश्याद्यज्ञसम्पादनमिति पृच्छति –
कथमिति ।
तत्र षोडशाधिकं वर्षशतं पुरुषस्याऽऽयुः फलभूतं तत्त्रेधा प्रविभज्य चतुर्विंशतिवर्षायुषि प्रातःसवनदृष्टिः कर्तव्येत्याह –
तस्येति ।
गायत्र्याश्छन्धसश्चतुर्विंशत्यक्षरत्वेऽपि कथं शब्दोक्ता प्रातःसवनदृष्टिरित्याशङ्क्याऽऽह –
गायत्रीति ।
विधितोऽनुष्ठीयमानस्य बाह्ययज्ञस्य प्रातःकालोपलक्षितं कर्म प्रातःसवनं तत्र स्तोत्रादि गायत्रच्छन्दस्कं “गायत्रं प्रातःसवनम्”(छा.उ. ३ । १६ । १) इति च श्रुतिरित्यर्थः ।
यथोक्ते पुरुषायुषि प्रातःसवने चतुर्विंशत्यक्षराणि फलितमाह –
अत इति ।
तथाऽपि कथं पुरुषायुषस्य यज्ञत्वं तदाह –
अत इति ।
अतःशब्दस्यैवार्थो विधियज्ञसादृश्यादिति । विधिनाऽनुष्ठीयमानो यज्ञो विधियज्ञस्तेन सादृश्यं पुरुषस्य प्रातःसवनसम्बन्धस्तस्मात्पुरुषो यज्ञ इत्यर्थः ।
यथा यथोक्ते पुरुषायुषि प्रातःसवनसम्पत्तिस्तथा वक्ष्यमाणयोरपि पुरुषायुषोर्माध्यन्दिनं सवनं तृतीयसवनमिति सवनद्वयसम्पत्तिर्द्रष्टव्येत्याह –
तथेति ।
चतुर्विंशतिवर्षमितपुरुषायुषिं प्रातःसवनमतः संख्यासामान्याद्वक्ष्यमाणपुरुषायुषोः सवनद्वयसम्पत्तौ किं कारणमित्याशङ्क्याऽऽह –
त्रिष्टुबिति ।
चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप्प्रसिद्धा । त्रैष्टुभं च माध्यन्दिनं सवनम् । अष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती । जागतं च तृतीयसवनम् । अतः संख्यासामान्यादुत्तरयोः पुरुषायुषोः सवनद्वयसम्पत्तिर्युक्तेत्यर्थः ।
पुरुषस्य यज्ञत्वे विधियज्ञेन सह सादृश्यान्तरमाह –
किंचेति ।
प्रातःसवने वसूनां तद्देवतात्वेनान्वयात्तत्त्वमेव संक्षिपति –
सवनदेवतात्वेन स्वामिन इत्यर्थ इति ।
वसूनां सवनस्वामित्वमुभयत्र तुल्यमित्युक्ते प्रसिद्धान्वसून्पुरुषयज्ञेऽपि प्राप्तान्प्रत्युदस्यति –
पुरुषयज्ञेऽपीति ।
तेषु वसुशब्दप्रवृत्तिं साधयति –
ते हीति ।
निमित्तान्तरमाह –
प्राणेषु हीति ।
प्राणानां वसुत्वमुपपादितमुपसंहरति –
इत्यत इति ॥१॥
सम्प्रति पुरुषयज्ञविद्याङ्गभूतमाशीर्वादप्रयोगं दर्शयति –
तं चेदिति ।
अनुसन्तनुतेत्यत्रानुपदमेकीभावे । मन्त्रजपस्य सानुबन्धित्वं विधियज्ञेन ॥२॥ समानं तस्य यानि चतुर्विंशतिवर्षाणीत्यादिनेति शेषः ।
प्राणेषु रुद्रशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमाह –
रुदन्तीति ।
यदुक्तं रोदयन्तीति रुद्रा इति तदुपपादयति –
क्रूरा हीति ॥३॥
यथा प्राणा वसवो रुद्राश्चोक्तास्तथेति यावत् ।
तेष्वादित्यशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमाह –
ते हीति ।
तं चेदित्यादिना पूर्वेण ग्रन्थेन तं चेदेतस्मिन्नित्यादिवक्ष्यमाणग्रन्थस्य तुल्यार्थत्वान्न व्याख्यानापेक्षेत्याह –
समानमन्यदिति ॥४ - ६॥
महिदासोदाहरणस्य तात्पर्यमाह –
निश्चिता हीति ।
तदेतद्यज्ञदर्शनं विद्वानाह स्मेति सम्बन्धः । ह वा इति निपातयोः किलेत्यर्थः । उक्तस्य वोदाहरणस्य प्रसिद्धिविषयः । हे रोग कस्मान्मां त्वमुपतपसीति सम्बन्धः ।
कस्मादित्याक्षेपे हेतुमाह –
योऽहमिति ।
यो यज्ञः सोऽहमनेनेति योजना ।
इतिशब्दस्यान्वयमाचष्टे –
इत्येवमिति ।
निश्चिताया विद्याया ध्यानं प्रति फलं कथयति –
स एवमिति ।
यद्यपि महिदासस्य यथोक्तनिश्चयवतो यथोक्तं तथाऽपीदानींतनस्य किमायातमित्याशङ्क्याऽऽह –
अन्योऽपीति ।
प्रजीवतीति जीवनस्य प्रकर्षो रोगाद्युपतापराहित्यं प्रशब्देनोच्यते ।
एवंनिश्चय इत्युक्तं पुरुषं विशदयति –
य एवमिति ॥७॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां तृतीयाध्यायस्य षोडशः खण्डः ॥