आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
तृतीयोऽध्यायः: एकादशः खण्डः
तत्र विद्वदनुभवं प्रमाणयति –
तत्रेति ।
क्रममुक्तिः सप्तम्यर्थः । यथोक्तक्रमेणा”सौ वा आदित्यो देवमध्वि”त्यादिना पञ्चामृतत्वेन स्थितमित्यर्थः । स्वमात्मानं वेद्यतया विद्वदात्मसम्भूतमित्यर्थः । आत्मत्वेनोपेत्याहंग्रहेण गृहीत्वेत्येतत् ।
कथं प्रश्न इत्याकाङ्क्षायामाह –
यत इति ।
लब्धब्रह्मोपदेशो ब्रह्मविद्युक्तावस्थायां ब्रह्मणि स्थितः वियुक्तावस्थायां केनचित्पृष्टः प्रत्युवाचेत्यर्थः ।
कथं प्रत्युक्तिरिति तत्राऽऽह –
तत्तत्रेति ॥१॥
श्लोकमुपादाय व्याकरोति –
न वै तत्रेत्यादिना ।
निमुम्लोचेत्यस्मिन्नर्थे निम्लोचेति च्छन्दसः प्रयोगः । इतिशब्दः पूर्वार्धव्याख्यासमाप्त्यर्थः ।
उत्तरार्धमुत्थापयति –
उअदयास्तमयेति ।
लोकत्वाविशेषादितरलोकवद्ब्रह्मलोकोऽपि नोदयास्तमयवर्जित इत्युक्तो विद्वानुत्तरार्धेन शपथं कुर्वन्परिहरतीत्यर्थः ॥२॥
एवं मन्त्रदृक्शपथद्वारा निर्णीतेऽर्थे न हेत्याद्या किमर्था श्रुतिरित्याशङ्क्याऽऽह –
सत्यमिति ।
न हेत्याद्यां श्रुतिमादाय व्याचष्टे –
यथोक्तेति ।
ब्रह्मोपनिषदमित्यस्यार्थमाह –
वेदगुह्यमिति ।
एवंशब्दमादाय व्याकरोति –
एवमित्यादिना ।
वंशादित्रयं तिरश्चीनवंशो मध्वपूपो मधुनाड्यश्चेत्येवंरूपमित्यर्थः । प्रत्यमृतसम्बन्धं च लोहिताद्यमृतेष्वेकैकवस्वादीनां सम्बन्धमित्यर्थः । अन्यदित्युद्यमनसंवेशनादि गृह्यते ।
उक्तविद्याफलमुपसंहरति –
विद्वानिति ॥३॥
ननु विद्या सफला चेदुक्ता तर्हि किमुत्तरग्रन्थेनेत्याशङ्क्याऽऽह –
तद्धैतदिति ।
स्तुतिमेवाभिनयति –
ब्रह्मादीति ।
“तद्धैतदुद्दालकाय”(छा.उ. ३ । ११ । ४) इत्यादिना विद्यायां योग्यं पात्रं प्रदर्श्यते ।
तद्व्याचष्टे –
किंचेति ।
इतश्च स्तुत्यर्हमेतद्विज्ञानमित्यर्थः ।
मधुविज्ञानं व्याकरोति –
ब्रह्मविज्ञानमिति ॥४॥
तस्य परोक्षत्वं व्यावर्तयति –
इदं वावेति ।
अथ ज्येष्ठाय पुत्राय ब्रह्म वक्तव्यमिति पूर्वेषामयं नियमो नेदानींतनानामित्यत आह –
अन्योऽपीति ।
पात्रान्तरमनुजानति –
प्रणाय्यायेति ॥५॥
पुत्रशिष्याभ्यां पात्रान्तरं प्रत्याचष्टे –
नेति ।
तीर्थद्वयं विद्याप्रदानेऽधिकारिद्वयमित्यर्थः । निर्धारणे षष्ठी । आचार्यो विद्यादाता । आदिपदाद्धनदायी श्रोत्रियो मेधावी च गृह्यते ।
सर्वेषामर्थिनामत्राधिकारमाशङ्क्य दूषयति –
कस्मादित्यादिना ।
आचार्यायेति पुनरुपादानं क्रियापदेन तस्यान्वयद्योतनार्थं विद्यायामादरो वा मुख्यमधिकारकारणं फलतीति भावः ॥६॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां तृतीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥