आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
षष्ठोऽध्यायः: चतुर्दशः खण्डः
यथाऽयमुपायः शक्यो ज्ञातुं तथा लोके प्रदृश्यते दृष्टान्त इत्याह –
यथेति ।
तमेव दृष्टान्तं व्याचष्टे –
हे सोम्येति ।
यथा दिग्भ्रमोपेतो यत्किञ्चिद्दिगभिमुखो विक्रोशति तथा स तत्र विजने देशे शब्दं कुर्यादिति सम्बन्धः ।
प्राङित्यस्यार्थमाह –
प्रागञ्चन इति ।
तस्यैव विवक्षितमर्थं कथयति –
प्राङ्मुख इति ।
वक्ष्यमाणप्रकारैर्विकल्पार्थो वाशब्दः ॥१॥
यथाबन्धनं बन्धनमनुसृत्येति यावत् । पण्डितो मेधावीतिविशेषणद्वयस्य व्यवच्छेद्यं दर्शयति –
नेतर इति ।
व्याख्यातं दृष्टान्तं सोपस्करमनुवदति –
यथेत्यादिना ।
दार्ष्टान्तिकं व्याचष्टे –
एवमिति ।
आदिशब्देन वाव्याकाशौ गृह्येते । मयड्विकारार्थः ।
देहारण्यस्यानेकानर्थसङ्कटत्वं कथयति –
वातेति ।
शीतौष्णादीत्यादिपदेन रागद्वेषादिद्वन्द्वं गृहीतं तेनानेकेन द्वन्द्वेन जातं सुखं दुःखं च तदुपेतमिदं देहारण्यमित्येतत् । बन्ध्वादीत्यादिशब्दो मित्रक्षेत्रादिविषयः । पुण्यापुण्यादीत्यादिपदमविद्याकामवासनासंग्रहार्थम् ।
देहारण्यं प्रविष्टस्य जन्तोर्विक्रोशनप्रकारं सकारणं सूचयति –
अहमित्यादिना ।
तस्य सदा दुःखित्वशङ्कां वारयति –
कथञ्चिदेवेति ।
आपाततो ब्रह्मवित्त्वमात्रेण मुक्तबन्धनत्वासिद्धेर्विशिनष्टि –
ब्रह्मिष्ठमिति ।
यदाऽऽसादयति तदा सुखी स्यादित्युत्तरत्र सम्बन्धः । संसारविषयं दोषदर्शनं तस्य क्षयिष्णुत्वादिज्ञानं तस्य मार्गो विवेकः स यस्याऽऽचार्येण दर्शितो विद्यातः स दर्शितसंसारविषयदोषदर्शनमार्गः ।
आचार्येण साधनचतुष्टयसम्पन्नस्याधिकारिणः संसारान्मोक्षितत्वप्रकारं दर्शयति –
नासीति ।
यद्यपि वाक्यार्थज्ञाने वाक्यमेवोपायस्तथाऽप्याचार्योपदेशजनितातिशयदर्शनात्तदुपदेशोऽवगत्यन्तवाक्यार्थज्ञाने प्रथमो हेतुरुपदेशमात्राद्यस्य नावगत्यन्तवाक्यार्थधीस्तस्य प्रमाणाद्यसम्भवनानिरसनसमर्थो विचारो मेधाविशब्देन विहितस्तस्य प्रज्ञातिशयवति प्रयोगादिति भावः ।
पुरुषव्यत्यये हेतुमाह –
सामर्थ्यादिति ।
अस्मद्युपपदेऽसत्युत्तमपुरुषप्रयोगानुपपत्तेर्देहादिस्थित्यनुपपत्तेर्वेत्यर्थः ।
यावदित्यादिवाक्यार्थं स्पष्टयति –
येनेति ।
पूर्ववदिति सामर्थ्यात्पुरुषव्यत्ययं लक्षयति ।
अथशब्दस्य सत्सम्पत्तेर्देहमोक्षादानन्तर्यमर्थो भविष्यतीत्याशङ्क्याऽऽह –
न हीति ।
अथ सम्पत्स्य इति विदेहमुक्तिमुक्तामाक्षिपति –
नन्विति ।
अप्रवृत्तफलानीति च्छेदः । उत्पन्ने चेति चकारोऽप्यर्थः । विमतानि कर्माणि ब्रह्मज्ञानेन न क्षीयन्ते कर्मत्वात्प्रवृत्तफलकर्मवदित्यर्थः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि, ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणीत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधात्कालात्ययापदिष्टतेति शङ्कते –
अथेति ।
अतिप्रसङ्गान्न श्रुतिस्मृत्योर्यथाश्रुतार्थतेति परिहरति –
तदेति ।
ज्ञानस्याऽऽनर्थक्यमुक्त्वा पक्षान्तरमाह –
देशान्तरेति ।
यथा ग्रामप्राप्त्युपायोपायोऽश्वोरथो वेति ज्ञाने सत्यसत्यन्तराये कस्यचिदेव ग्रामप्राप्तिर्भवति न त्वन्तरायवतस्तज्ज्ञानेऽपि तत्प्राप्तिर्यथा तथा समुत्पन्नज्ञानस्यापि कस्यचिदेव भोगेन क्षीणकर्माशयस्य मोक्षो न ज्ञानमात्रादित्यनियतफलत्वमित्यर्थः ।
कर्मत्वहेतोरप्रयोजकत्वं वदन्नुत्तरमाह –
न कर्मणामिति ।
संग्रहवाक्यमेव प्रपञ्चयन्नादौ नञर्थं स्फुटयति –
यदुक्तमिति ।
तत्र हेतुमाह –
विदुष इति ।
प्रामाण्याद्देहान्तरारम्भे तद्विरोधप्रसङ्गादिति शेषः ।
श्रुत्यन्तरमाश्रित्य शङ्कते –
नन्विति ।
तथा चानारब्धकर्मवशाद्विदुषोऽपि देहान्तरमारब्धव्यमिति शेषः ।
तत्प्रामाण्यमङ्गीकरोति –
सत्यमेवमिति ।
तर्हि विदुषोऽपि देहान्तरमनारब्धकर्मवशादारब्धव्यं नेत्याह –
तथाऽपीति ।
विशेषमेवाऽऽकाङ्क्षाद्वारा विशदयति –
कथमित्यादिना ।
प्रवृत्तफलत्वमेव स्फुटयति –
यैरिति ।
उक्तमर्थं दृष्टान्तेन स्पष्टयति –
यथेति ।
लक्ष्यस्य वेधो भेदनं तत्समकालमेवेष्वादेरूर्ध्वं गतिप्रयोजनं नास्तीति न स्थितिर्लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तस्य तस्याऽऽरब्धवेगस्याप्रतिबन्धेन तदासादितस्य वेगक्षयादेव स्थितिदृष्टान्तवद्विद्यार्थे देहे विद्यालाभानन्तरं फलं नास्तीति न कर्माणि निवर्तन्ते किन्तु भोगक्षयादेव तस्य लब्धवृत्तित्वादित्यर्थः ।
प्रवृत्तफलेभ्योऽप्रवृत्तफलानां कर्मणां विशेषमाह –
अन्यानि त्विति ।
न चाप्रवृत्तफलानां कर्मणां क्षयोऽप्रसिद्धस्तथाविधस्यैव पापस्य प्रायश्चित्तेन प्रक्षयोपगमादित्याह –
प्रायश्चित्तेनेवेति ।
आरब्धफलातिरिक्तानां कर्मणां ज्ञानान्निवृत्तौ श्रुतिस्मृती दर्शयति –
ज्ञानाग्निरित्यादिना ।
प्रवृत्ताप्रवृत्तफलेषु कर्मसु सिद्धे विशेषे फलितमाह –
अत इति ।
जीवनादीत्यादिशब्देन पुत्रकलत्रादि गृह्यते । मुक्तस्याप्रतिबद्धेष्वादेयविद्वेगक्षयं गतिध्रौव्यव्यवहारवदारब्धकर्मणां फलभोगोऽवश्यमेव स्यादिति सम्बन्धः ।
यतश्चाऽऽरब्धकर्मणां भोगादेव क्षयस्ततस्तस्येत्यादिना यच्चिरत्वं सत्सम्पत्तेरुक्तं तद्युक्तमेवेति कृत्वा यथोक्तस्य दोषस्य सद्यःशरीरपातादिलक्षणस्याऽऽशङ्कानुपपत्तिरित्युपसंहरति –
इतीति ।
आद्यस्येतिशब्दस्य तस्येत्यनेन सम्बन्धः ।
यत्तूत्पन्नेऽपि ज्ञाने यावज्जीवं विहितानि करोत्येवेति तत्राऽऽह –
ज्ञानोत्पत्तेरिति ॥२॥
ज्ञानस्य नाऽऽनर्थक्यमविद्यातत्कार्यनिवर्तनेन सत्सम्पत्तिहेतुत्वान्नाप्यनैकान्तिकफलत्वमन्तरायाभावादित्युक्तमिदानीमर्चिरादिमार्गप्राप्त्या वाऽत्रैवाविद्यानिवृत्तिमात्रेण वा सत्सम्पत्तिरिति सन्दिहानः शङ्कते –
आचार्यवानिति ।
संशयानस्य सम्बोधनार्थमुत्तरं वाक्यमवतारयति –
तथेति ॥३॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां षष्ठाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥