आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
द्वितीयोऽध्यायः: द्वितीयः खण्डः
एकस्योभयदृष्टिविषयत्वमयुक्तम् । नहि घटदृष्टिगोचरः सन्पटदृष्टेरपि गोचरः स्यादिति शङ्कते –
नन्विति ।
एकस्मिन्नपि प्रस्तुतं दृष्टिद्वयमविरुद्धमिति समाधत्ते –
न साध्वर्थस्येति ।
यथा घटादिषु मृदाद्यनुगतं तथा साधुशब्दार्थस्य कारणस्य लोकादिषु कार्येष्वनुगतत्वात्तद्दृष्टौ साधुदृष्टेरनुगमान्न दृष्टिद्वयस्यैकत्र विरोधोऽस्तीत्यर्थः ।
तदेव स्फुटयति –
साधुशब्देति ।
साध्वर्थस्य लोकेष्वनुगतिरपिशब्दार्थः । यत्रेति देवदत्तोक्तिः । सा घटादिदृष्टिस्तत्रेति शेषः ।
ननु साधुशब्दार्थयोर्धर्मब्रह्मणोस्तुल्यं कारणत्वम् । तथा चात्र साधुशब्दार्थो न व्यवस्थितः स्यादन्याय्यं चानेकार्थत्वमित्याशङ्क्याऽऽह –
यद्यपीति ।
धर्म एवेत्यत्र तथाऽपीति च वक्तव्यम् । ब्रह्मणि तु परमानन्दे साधुशब्दा भक्त्या गमयितव्यः । न च धर्मस्य निमित्तकारणत्वान्न कार्येऽनुगतिरिति वाच्यम् । कर्मापूर्वसहितदधिपयःप्रभृत्यवयवसमुदायस्य धर्मत्वात्तत्परिणामत्वाच्च कार्यस्य तत्र तदनुगतिसिद्धेरिति द्रष्टव्यम् ।
अपूर्वत्वाभावेन विधिमाक्षिपति –
नन्विति ।
कारणानुगमस्याऽऽनुमानिकत्वेऽपि तद्दृष्टिकरणमपूर्वमेवेति परिहरति –
न शास्त्रगम्यत्वादिति ।
“यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थ” इति न्यायेनोक्तं विवृणोति –
सर्वत्रेति ।
लोकेष्वित्यादिवाक्ये पञ्चविधसामदृष्ट्या लोकानामुपास्यत्वप्रतीतेरत्रापि हिङ्कारदृष्ट्या पृथिव्या ध्येयत्वे प्राप्ते प्रत्याह –
लोकेष्वितीति ।
लोकाः पञ्चविधं सामेत्युपासीतेति विभक्तिविपरिणामेन प्रथमवाक्यार्थपर्यवसानात्तदनुसारेणात्रापि पृथिवीदृष्ट्या हिङ्कारे ध्येये सति पृथिवी हिङ्कार इति पृथिवीदृष्टिमारोप्य हिङ्कारमुपासीतेति द्वितीयवाक्यं पर्यवस्यतीत्यर्थः । लोकसम्बद्धा सप्तमीश्रुतिर्हिङ्कारादिषु तत्सम्बद्धा च द्वितीया लोकेषु नेतव्या ।
तथा च लोकविषया सप्तमी हिङ्कारादिषु तत्सम्बद्धा च द्वितीया लोकेषु व्यत्यस्य पृथिव्यादिदृष्टिं हिङ्कारादिषु कृत्वोपासीतेति पक्षान्तरमाह –
व्यत्यस्येति ।
“ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षाद्”(ब्र. सू. ४ । १ । ५) इति न्यायेन पक्षद्वयमुक्त्वा प्रतिवाक्यं व्याचष्टे –
तत्रेति ।
उक्तरीत्याऽन्योपासने प्रस्तुते सतीति यावत् ।
अध्यासस्य सादृश्यनिबन्धनत्वाद्व्यक्तसादृश्याभावेऽपि यथाकथञ्चित्कल्पनीयमिति मत्वाऽऽह –
प्राथम्येति ।
लोकेषु पृथिव्याः सामसु च हिङ्कारस्य च प्राथम्यमस्ति तस्मात्सामान्यादिति यावत् ।
अग्निदृष्ट्या प्रस्तावोपासने प्रस्तावत्वं सामान्यमाह –
अग्नौ हीति ।
अन्तरिक्षदृष्ट्योद्गीथोपासने गकारसम्बन्धसादृश्यं दर्शयति –
अन्तरिक्षं हीति ।
आदित्यदृष्ट्या प्रतिहारोपास्तौ प्रतिशब्दसामान्यं हेतुमाह –
प्रतिप्राणीति ।
द्युदृष्ट्या निधनोपासने निधनत्वसामान्यमाह –
दिवीति ।
उक्तमुपासनमुपसंहरति –
इत्यूर्ध्वेष्विति ॥१॥
अथाऽऽवृत्तेष्विति वाक्यं व्याकरोति –
अथेति ।
पृथिवीमुख्येषु द्युपर्यन्तेषु पञ्चविधसामोपासनकथनानन्तर्यमथशब्दार्थः ।
पूर्वोत्तरग्रन्थयोर्मिथो विरोधं शङ्कित्वा परिहरति –
गत्यागतीति ।
यथा वा ते गतिविशिष्टास्तथादृष्ट्यैव हिङ्काराद्युपासनं विहितम् । यथा चाऽऽगतिविशिष्टास्ते तथादृष्ट्यैव तदुपासनं विधीयते । तथा च शास्त्रानुसारेण क्रियमाणयोरुपासनायोर्न विरोधोऽस्तीत्यर्थः ।
द्विधोपास्तिविषयसन्दर्भयोर्विरोधाभावमनूद्य फलितमुपासनं दर्शयति –
यत इति ।
द्युलोकदृष्ट्या हिङ्कारस्योपास्यत्वे हेतुमाह –
प्राथम्यादिति ।
आवृत्तौ द्युलोकस्याऽऽरम्भे च हिङ्कारस्य प्राथम्यं द्रष्टव्यम् ।
आदित्यदृष्ट्या प्रस्तावस्योपास्यत्वे हेतुमाह –
उदित इति ।
पूर्ववदिति गकाराक्षरसामान्यं विवक्षितम् ।
अग्निदृष्ट्या प्रतिहारोपास्तौ हेतुमाह –
प्राणिभिरिति ।
प्रतिहरणमितस्ततो नयनम् ॥२॥
साध्विति पदं सर्वत्र द्रष्टव्यमित्याह –
इति सर्वत्रेति ।
सर्वत्रेत्यस्य व्याख्या –
पञ्चविध इत्यादिना ॥३॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥